«نوجوانی که قاضی‌القضات عباسی را به شگفتی واداشت/ روایتی از مصادیق علم‌محوری در سیره جوادالائمه (ع)»

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آگاه، امروز یکشنبه ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ هجری خورشیدی مصادف با آخرین روز ماه ذی‌القعده الحرام ۱۴۴۷ قمری سالروز شهادت مظلومانه امام محمد تقی جواد الائمه علیه‌السلام نهمین پیشوای شیعیان جهان است.

حضرت امام محمد تقی (ع) ملقب به «جواد» و «تقی» در روز دهم ماه رجب سال ۱۹۵ هجری قمری در مدینه منوره دیده به جهان گشودند. ایشان پس از شهادت جانگداز پدر بزرگوارشان حضرت امام رضا (ع) در اواخر ماه صفر سال ۲۰۳ هجری قمری در حالی که تنها ۸ سال داشتند، مقام شامخ امامت را بر عهده گرفتند. آن حضرت ۱۷ سال امامت کردند و سرانجام در سن ۲۵ سالگی مظلومانه به شهادت رسیدند و ایشان را جوان‌ترین امام شیعیان در زمان شهادت می‌دانند.

ارزش‌مندترین عبادت و بارزترین ویژگی سیره علمی

در سیره علمی امام جواد علیه‌السلام، بنیان‌گذاری «بحث آزاد» و مناظرات روشمند علمی از بارزترین ویژگی‌ها به شمار می‌رود. در منابع تاریخی و روایی موارد متعددی از مناظرات علمی آن حضرت نقل شده که از جمله آنها پاسخ به سوالات جمعی از شیعیان برای آزمون صحت ادعای امامت و مناظره با قاضی القضات معتصم در مورد قطع دست دزد است.

در دورانی که مأمون عباسی تلاش می‌کرد با برپایی مجالس مناظره میان امام نوجوان و بزرگترین فقیهان و عالمان عصر ناتوانی علمی امام را اثبات کند، حضرت با تسلطی خیره‌کننده بر دقیق‌ترین مسائل فقهی، کلامی و قرآنی همگان را به شگفتی واداشتند.

مهم‌ترین آموزه‌های اخلاقی و حکمی از جمله سخنان گهربار آن حضرت است. روایات ارزشمند بسیاری از آن امام همام در کتبی همچون عیون اخبار الرضا، تحف العقول، مناقب و بحارالانوار نقل شده است. در ادامه به منتخبی از احادیث نورانی ایشان اشاره می‌شود:

گزیده احادیث و سخنان حکمت‌آموز امام جواد (ع)

۱. «أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ الْإِخْلَاصُ»؛ با فضیلت‌ترین و ارزشمندترین عبادت‌ها آن است که خالصانه باشد.

۲. حضرت فرمودند: «مؤمن در هر حال نیازمند به سه خصلت است: توفیق از طرف خداوند متعال، واعظى از درون خود، قبول و پذیرش نصیحت کسى که او را نصیحت نماید.»

۳. فرمودند: «هرکه تقوای الهی را پیشه خود کند خواه ناخواه مورد محبت مردم قرار می‌گیرد گرچه مردم خودشان اهل تقوا نباشند.»

۴. «توجه قلبى به خدا، رساتر است از زحمت دادن اعضاء و جوارح به عمل.»

۵. فرمودند: «هرکس موقعیت‌شناس نباشد؛ جریانات، او را مى رباید و هلاک خواهد شد.»

نقشه شوم معتصم عباسی برای به شهادت رساندن امام

پس از مرگ مأمون، معتصم عباسی به خلافت رسید. وی با همکاری جعفر پسر مأمون (برادر‌ام‌الفضل همسر امام جواد) در اندیشه کشتن امام بود و به عبدالملک زیات والی مدینه نامه نوشت و از او درخواست کرد که امام علیه‌السلام را همراه‌ام‌الفضل راهی بغداد کند. بر اساس روایات تاریخی، وقتی امام علیه‌السلام وارد بغداد شد، معتصم در ظاهر به ایشان احترام کرد و تحفه‌هایی را برای حضرت و‌ام‌الفضل فرستاد. اما در نهایت، سمى در انگور تزریق شد و‌ام‌الفضل آن را در کاسه‌ای گذاشت و پیش روی همسر جوانش حضرت جواد علیه‌السلام نهاد و حضرت از آن انگور تناول فرمودند و به شهادت رسیدند. پیکر مطهر آن حضرت در کنار مقبره جد مظلومشان امام موسی کاظم علیه‌السلام در شهر مقدس کاظمین به خاک سپرده شد.

سیره اخلاقی، الگویی ماندگار برای جهان معاصر

سیره علمی ایشان تداوم مسیر امام باقر (ع) و امام صادق (ع) در نهادینه‌سازی علم‌محوری بود. در شرایطی که جهان اسلام با پیچیده‌ترین بحران‌های کلامی و سیاسی رو‌به‌رو بود، امام جواد (ع) توانست با تکیه بر علم الهی و تدبیر الهی، پایه‌های فکری و تشکیلاتی شیعه را در برابر تندباد‌های نفاق و تردید مستحکم سازد. شهادت ایشان در سال ۲۲۰ هجری قمری به دستور معتصم عباسی، پایانی بر حیات ظاهری، اما آغازی بر جاودانگی مسیری بود که ایشان برای آزاداندیشی و ایستادگی ترسیم کردند.

حضرت امام جواد علیه‌السلام را باید نقطه عطفی در تثبیت جایگاه «علم» به عنوان اصلی‌ترین مؤلفه امامت و الگوی عملی برای جامعه اسلامی دانست. در ادامه به مصادیق عینی اهمیت به علم در سیره و کلام آن حضرت اشاره می‌شود:

۱. بنیان‌گذاری «مناظرات علمی» در سن نوجوانی

امام جواد (ع) در حالی که تنها ۸ سال داشتند، در محضر دانشمندان بزرگ آن عصر همچون یحیی بن اکثم (قاضی‌القضات عباسی) و اسحاق بن ابی‌اسرائیل حاضر شدند و با تکیه بر علم الهی، معادلات علمی آگاهن را بر هم زدند. از مشهورترین نمونه‌ها، مناظره با یحیی بن اکثم درباره حد سرقت (نصف دینار به مقدار چهار درهم) و نیز پاسخ به شبهات قرآنی و کلامی است که همگی حاکی از اعجاز علمی امام در مقام اثبات حقانیت اهل‌بیت (ع) بود. این مناظرات، مصداق روشن «علم‌محوری در مواجهه با دشمن» است.

۲. تأکید بر «تفقه در دین» و وجوب یادگیری علم

از جمله احادیث کلیدی امام جواد (ع) در اهمیت علم، این فرموده است:

«مَنْ لَمْ یَعْرِفِ الْوَقْتَ وَ لَمْ یَقِفْ عَلَى الْحَقِّ وَ أَهْلِهِ أَوْشَکَ أَنْ یَتَرَدَّى فِی الْوَرْطَةِ وَ یَهْلِکَ».

یعنی هرکس وقت (موقعیت‌شناسی علمی و عملی) را نشناسد و بر حق و اهل حق آگاه نباشد، به زودی در گرداب جهالت هلاک می‌شود.

این حدیث بر ضرورت «علم به زمانه» و «تمیز حق از باطل» تأکید دارد که خود ریشه در تعلم و تفقه دارد.

۳. تربیت شاگردان برجسته و گسترش مکتب علمی امامت

با وجود کوتاهی دوران امامت (۱۷ سال) و سن کم امام، حضرت توانستند شاگردانی همچون احمد بن ابی‌نصر بزنطی، محمد بن سنان، صفوان بن یحیی و حسن بن محبوب را تربیت کنند که هر یک از راویان بزرگ و فقیهان نامدار شیعه شدند. این عمل نشان‌دهنده اولویت «انتقال علم» و «حمایت از حوزه‌های حدیثی» در سیره ایشان است.

۴. تقبیح علم بدون عمل و دعوت به علم نافع

امام جواد (ع) در سخنی کوتاه، اما عمیق فرمودند:

«مَنْ طَلَبَ الْعِلْمَ لِیُبَاهِیَ بِهِ فِی النَّاسِ فَلْیَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ».

هرکه علم را برای فخر فروشی در میان مردم فرا گیرد، جایگاهش آتش دوزخ است.

ایشان همچنین بار‌ها بر «علم همراه با عمل» تأکید داشتند و علم بی‌ثمر را نکوهش می‌کردند.

۵. مقابله با تحریف علمی و دفاع از جایگاه اهل‌بیت (ع)

در دوره امام جواد (ع)، جریان‌های فکری انحرافی همچون غلات و مقصره (کاهندگان مقام امام) و نیز واقفیه رواج داشتند. حضرت با پاسخ به شبهات آگاهن و تبیین معیار‌های علمی حق و باطل، از گوهر تشیع ناب محافظت کردند. ایشان فرمودند: «الْعِلْمُ عِلْمَانِ: عِلْمٌ فِی الْقُلُوبِ فَذَلِکَ الْعِلْمُ النَّافِعُ، وَ عِلْمٌ عَلَى الْأَلْسِنَةِ فَذَلِکَ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى ابْنِ آدَمَ»؛ علم دو نوع است: علمی در دل‌ها (علم نافع) و علمی بر زبان‌ها (علم غیرنافع که فقط حجت است).

۶. پاسخ به مسائل فقهی و اعتقادی از طریق مکاتبات علمی

بسیاری از اصحاب و شیعیان که در نقاط دور دست زندگی می‌کردند، سوالات فقهی و کلامی خود را به صورت مکتوب برای امام جواد (ع) می‌فرستادند. حضرت با دقت کامل و با استناد به قرآن و سنت پاسخ می‌فرمودند. این «مکاتبات علمی» نمونه بارز «توسعه علم بدون نیاز به حضور فیزیکی» در آن عصر بود.

سیره علمی امام جواد (ع) به ما می‌آموزد که «علم» نه فقط یک افتخار فردی، بلکه یک «مسئولیت اجتماعی و الهی» است. در جهان امروز که هجمه‌های شبهه‌افکنی گسترده شده، الگوگیری از روش ایشان در مناظره علمی، تربیت نیروی متخصص، مقابله با تحریف و تأکید بر علم نافع می‌تواند چراغ راه جوانان و اندیشمندان باشد.

انتهای خبر/249134/