بازیِ خطرناکِ نهنگ‌های قاتل

به گزارش خبرگزاری آگاه؛ تصور کنید در دل دریا هستید و ناگهان جسمی عظیم از زیر آب به تیغه سکانِ قایقتان می‌کوبد. این دقیقا چیزی است که صد‌ها ملوان در سواحل شبه‌جزیره ایبری از سال ۲۰۲۰ تجربه کرده‌اند. به گزارش گاردین، ماجرا از همان سال با داستان‌های دریانوردانی شروع شد که از سکان‌های شکسته و قایق‌هایی که ۱۸۰ درجه چرخیده یا به پهلو واژگون شده بودند خبر می‌دادند. به گزارش نشریه «ساینس» (Science)، برخی از این نهنگ‌ها حتی تکه‌های فایبرگلاس قایق‌های شکسته را مثل جام قهرمانی با خود حمل کرده‌اند و خسارت وارده به میلیون‌ها دلار رسیده است.

ماجرا از کجا شروع شد؟

بر اساس گزارش گاردین، یک گروه کوچک از این دسته نهنگ‌ها مسئول آسیب به ده‌ها فروند قایق و غرق‌کردن دست‌کم چهار قایق (تا زمان انتشار گزارش گاردین در اوت ۲۰۲۶) شناخته شده‌اند؛ اما نشریه «ساینس» در گزارش تازه‌تر خود (۴ سپتامبر ۲۰۲۶) عدد قایق‌های غرق‌شده در شش سال گذشته را ۹ فروند اعلام کرده است. جمعیت درگیر در این ماجرا زیرگونه‌ای ژنتیکی مجزا از نهنگ قاتل است که، به گفته گاردین، به‌دلیل کمبود غذا، آسیب‌دیدگی و آلودگی، به مرز بحرانی ۳۰ تا ۴۰ فرد رسیده؛ نشنال جئوگرافیک هم همین دسته را «حدود ۴۰ نهنگ» توصیف می‌کند. نکته مهم این است که تا امروز هیچ انسانی در این حوادث آسیب ندیده است.

به گزارش نشنال جئوگرافیک، این دسته معمولا برخوردهایش با قایق‌ها را در آب‌های عمیق‌تر و دورتر از ساحل انجام می‌دهد؛ همان‌جایی که اعضا برای شکار غذای اصلی شان، تن ماهی آبی اقیانوس اطلس، حضور دارند. اما برخورد‌های اواخر اوت ۲۰۲۵ برخلاف این روال، در خور‌های کم‌عمق نزدیک ساحل رخ داد؛ نشانه‌ای که به گفته نشنال جئوگرافیک، ممکن است به این معنا باشد که این دسته در حال کاوش مناطق تازه‌ای باشد. جالب اینکه یک ماه پیش از آن، پژوهشگران مؤسسه تحقیقاتی دلفین‌های بینی‌بطری همین نهنگ‌ها را در حال شکار اختاپوس در همان آب‌های کم‌عمق دیده بودند؛ شاید همین موضوع بخشی از دلیل حضورشان در ساحل باشد.

نظریه‌ای که همه‌جا پیچید: انتقامِ «وایت گلادیس»

روایتی که در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی رواج پیدا کرد می‌گوید نهنگی شناخته‌شده به نام «وایت گلادیس» روزی با قایقی برخورد کرده، آسیب دیده، و از آن پس به‌ظاهر انتقام‌گرفتن از قایق‌ها را به نهنگ‌های جوان‌تر یاد داده است. اما به گزارش ساینس، این داستان صرفا یک روایت عامیانه‌ست، نه یافته علمی؛ بسیاری از دانشمندان، از جمله «جرد تاورز» پژوهشگر نهنگ قاتل در موسسه Bay Cetology، می‌گوید ایده رفتار تلافی‌جویانه کاملا بی‌پایه است، چون نهنگ‌های وحشیِ آسیب‌دیده معمولا فرار می‌کنند، نه اینکه حمله کنند.

پس چرا این‌طور رفتار می‌کنند؟ نظریه غالب: بازی

بر اساس مطالعه‌ای در نشریه Marine Mammal Science که نشریه «ساینس» از آن نقل‌قول کرده، ژوانا کاسترو، بوم‌شناس دریایی در موسسه AIMM پرتغال، طی هشت سال هفت مورد برخورد نهنگ با قایق تحقیقاتی‌شان را فیلم‌برداری کرده است. تماس اکثر این نهنگ‌ها ملایم و شبیه نوازش بوده، نه حمله خشن؛ گاهی حتی شکم خود را (نشانه‌ای دوستانه در این گونه) در حین هل‌دادن قایق نشان می‌دادند.

تقریبا همه این برخورد‌ها را نهنگ‌های نوجوان انجام داده‌اند، نه نر‌های بالغ. «نائومی رز»، دانشمند ارشد موسسه رفاه حیوانات، در گفت‌و‌گو با نشنال جئوگرافیک این رفتار را «بازی، نه حمله» توصیف می‌کند و می‌گوید: «هدف شکستن تیغه سکان است، نه غرق کردن قایق، نه آسیب به کسی، نه انتقام. باور کنید، اگر می‌خواستند قایق‌ها را غرق کنند، غرق می‌کردند».

شاهد دیگر این نظریه رفتار «الی»، نهنگ سه‌ساله‌ای است که در سال ۲۰۲۱، به گزارش نشریه «ساینس، تکه‌ای ماهی تن را در دهانش به‌سمت پژوهشگران آورد؛ رفتاری که کاسترو آن را نشانه پیوند اجتماعی می‌داند: «یک نهنگ قاتل چنین کاری را با دشمن خود انجام نمی‌دهد». ریشه این بازی هم به سال ۲۰۱۸ برمی‌گردد؛ دو سال پیش از شروع موج برخوردها، یک نهنگ شش‌ساله به نام «لوآ» در حالی که خواهر کوچکش «سینترا» تماشا می‌کرد، شناور‌های بادی قایق پژوهشی را نوازش‌گونه هل داد. هر دو بعد‌ها از نهنگ‌های شناخته‌شده در برخورد با قایق‌ها شدند.

نظریه‌های رقیب: تمرین شکار یا کاوش قلمرو جدید؟

همه دانشمندان روی نظریه بازی توافق کامل ندارند. به گزارش نشنال جئوگرافیک، «الکس زربینی» از دانشگاه واشنگتن احتمال می‌دهد بخشی از این رفتار به شکار مربوط باشد. اما ژانک آندره، پژوهشگر موسسه WeWhale، در گزارش AAAS Science مخالفت می‌کند: الگوی حرکتی نهنگ‌ها هنگام برخورد با قایق‌ها کاملا با الگوی شکار (تعقیب سریع و حرکات نامنظم زیرآبی) متفاوت است. نشنال جئوگرافیک هم این رفتار را با «مد کلاه ماهی آزاد» مقایسه می‌کند؛ پدیده‌ای که در آن برخی نهنگ‌های قاتل عادت کردند ماهی آزاد مرده را روی سرشان حمل کنند؛ رفتاری بی‌ضرر که فقط برای مدتی بین گروه‌ها «مد» شد. نائومی رز نگران است این رفتار هم به همین شکل به یک عنصر فرهنگی پایدار در این جمعیت تبدیل شود.

واکنش خشونت‌آمیز انسان‌ها؛ از ترقه تا گلوله

نشنال جئوگرافیک گزارش می‌دهد که برخی ملوانان به‌جای آرام‌ماندن و دورشدن (توصیه رسمی)، ترقه به‌سوی نهنگ‌ها پرتاب کرده‌اند؛ واکنشی که به گفته گزارش کمیسیون بین‌المللی، نه‌تنها بی‌اثر بلکه ممکن است رفتار نهنگ‌ها را تشدید کند.

نگران‌کننده‌ترین تحول، اما به همین تابستان برمی‌گردد. به گزارش گاردین، وزارت محیط‌زیست اسپانیا اعلام کرد «تونی»، مسن‌ترین عضو زنده این دسته، در تنگه جبل‌طارق با نشانه‌هایی روی باله پشتی‌اش دیده شده که «با شلیک تفنگ ساچمه‌ای مطابقت دارد»؛ برخی ساچمه‌ها هنوز در بدنش باقی مانده و خطر عفونت دارد. جانک آندره در گفت‌و‌گو با گاردین گفته: «ما تونی را می‌شناسیم؛ چند هفته پیش این زخم‌ها وجود نداشت... این نه‌تنها بی‌رحمی نسبت به یک جانور، بلکه حمله‌ای به یکی از آخرین بازماندگان یک جمعیت در خطر انقراض بحرانی است».

راه‌حل چیست؟

فارغ از انگیزه واقعی نهنگ‌ها، به گفته نائومی رز در نشنال جئوگرافیک، بهترین راه دورماندن کامل از آنهاست، نه درگیرشدن یا جلب توجهشان. او می‌گوید: «این مشکل نهنگ‌ها نیست، مشکل ماست. آن‌جا خانه آنهاست؛ ما فقط از آن عبور می‌کنیم. ما مهمان هستیم» و به گفته آندره در گاردین، پاسخ درست به این رفتار هرچه باشد، هرگز شلیک گلوله نیست: «این نهنگ‌ها به حمایت نیاز دارند، نه تلافی».

انتهای خبر/275202/