مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها نسل آینده را تهدید می‌کند/ دارو‌های تخصصی بیمارستانی نباید در دسترس عموم باشند

به گزارش خبرنگار آگاه، نشست خبری چهارمین کنگره علمی مصرف بهینه آنتی‌بیوتیک‌ها و پیشگیری از مقاومت میکروبی، ظهر روز شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵ برگزار شد.

مینو محرز، متخصص بیماری‌های عفونی و عضو فرهنگستان علوم پزشکی ایران، در این نشست با اشاره به افزایش نگران‌کننده مقاومت میکروبی در کشور اظهار کرد: مقاومت میکروبی به‌شدت در حال افزایش است و با ادامه روند فعلی مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها، ممکن است در آینده با شرایطی مواجه شویم که درمان عفونت‌ها بسیار دشوار شود. در واقع، با این شیوه مصرف، نسل آینده را در معرض خطر قرار می‌دهیم.

وی با انتقاد از نبود نظارت کافی بر دسترسی و مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها افزود: یکی از مشکلاتی که در سال‌های اخیر به وضعیت مصرف این دارو‌ها اضافه شده، افزایش تعداد داروخانه‌ها و دسترسی آسان به انواع آنتی‌بیوتیک‌هاست. در کشور ما سطح‌بندی مشخصی برای آنتی‌بیوتیک‌ها وجود ندارد و دارو‌هایی که باید صرفاً در بیمارستان و تحت نظر متخصصان استفاده شوند، در داروخانه‌ها نیز در دسترس قرار دارند.

محرز ادامه داد: برخی از این دارو‌ها حتی با نسخه پزشک عمومی در اختیار بیماران قرار می‌گیرند؛ در حالی که باید مشخص باشد چه پزشکی مجاز به تجویز هر گروه از آنتی‌بیوتیک‌هاست و برای استفاده از دارو‌های خاص چه شرایط و تأییدیه‌ای لازم است.

این متخصص بیماری‌های عفونی با تأکید بر ضرورت تعیین متولی مشخص برای مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها گفت: باید یک مجموعه مسئولیت نظارت بر مصرف این دارو‌ها را برعهده بگیرد. نمی‌توان اجازه داد هر پزشکی بدون محدودیت، هر نوع آنتی‌بیوتیکی را تجویز کند. برخی از این دارو‌ها باید تنها در شرایط خاص و با تأیید متخصصان مربوطه مصرف شوند.

وی با اشاره به تجربه برخی کشور‌ها در مدیریت مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها بیان کرد: در بعضی کشورها، برای تجویز و مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها ضوابط مشخصی وجود دارد و حتی در بیمارستان نیز استفاده از برخی دارو‌ها باید با تأیید متخصصان انجام شود. این شیوه‌ها سال‌هاست در برخی مراکز درمانی اجرا می‌شود و می‌توان از تجربه آنها برای اصلاح وضعیت کشور استفاده کرد.

اختلاف ۱۰ برابری مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران و آلمان

محرز با اشاره به آمار ارائه‌شده درباره میزان مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران و آلمان گفت: در گزارشی که اخیراً منتشر شده، مصرف آنتی‌بیوتیک در دو کشور با جمعیت تقریباً مشابه مقایسه شده است. بر اساس این گزارش، مصرف سالانه آنتی‌بیوتیک در آلمان حدود هشت تن و در ایران حدود ۸۰ تن اعلام شده است. این اختلاف بسیار زیاد است و نشان می‌دهد که باید در شیوه تجویز و مصرف این دارو‌ها بازنگری جدی صورت گیرد.

وی با ابراز نگرانی از وضعیت مصرف آنتی‌بیوتیک در کشور افزود: مقایسه میزان مصرف ما با کشور‌های دیگر نشان می‌دهد که شرایط مناسبی نداریم. حتی در مقایسه با برخی کشور‌های آفریقایی نیز وضعیت مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران نگران‌کننده است و نباید اجازه دهیم این روند ادامه پیدا کند.

عضو فرهنگستان علوم پزشکی ایران با بیان اینکه برای اصلاح این وضعیت باید آموزش عمومی و تخصصی در دستور کار قرار گیرد، اظهار کرد: مردم باید بدانند که مصرف آنتی‌بیوتیک برای هر بیماری ضروری نیست و نباید بدون تجویز و تشخیص درست، این دارو‌ها را مصرف کنند. از سوی دیگر، پزشکان نیز باید درباره انتخاب دارو، نحوه تجویز و مدت مصرف آن آموزش کافی ببینند.

آموزش نسخه‌نویسی و آنتی‌بیوتیک‌تراپی باید جدی گرفته شود

این متخصص بیماری‌های عفونی با تأکید بر اینکه آموزش نسخه‌نویسی باید جایگاه مشخصی در آموزش پزشکی داشته باشد، گفت: پزشکانی که می‌خواهند وارد عرصه درمان شوند باید آموزش کافی درباره نسخه‌نویسی و درمان دارویی ببینند. آنتی‌بیوتیک‌تراپی موضوعی تخصصی است و نمی‌توان انتظار داشت پزشک صرفاً با مطالعه چند منبع، بدون آموزش اصولی و عملی، در این زمینه تصمیم‌گیری کند.

محرز ادامه داد: در گذشته در دوره تحصیل پزشکی، آموزش نسخه‌نویسی و درمان دارویی به‌صورت جدی دنبال می‌شد، اما اکنون باید این موضوع دوباره مورد توجه قرار گیرد. پزشکی که در یک رشته تخصصی تحصیل کرده، لزوماً برای تجویز همه دارو‌ها و به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌های تخصصی آموزش کافی ندیده است.

وی با اشاره به ضرورت برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای پزشکان عمومی و سایر گروه‌های درمانی افزود: باید به پزشکان آموزش داده شود که در چه شرایطی تجویز آنتی‌بیوتیک ضرورت دارد و چه زمانی نباید از این دارو‌ها استفاده کنند. آموزش انتخاب نوع آنتی‌بیوتیک، مدت درمان و موارد منع مصرف نیز باید به‌صورت جدی دنبال شود.

محرز با بیان اینکه برخی آنتی‌بیوتیک‌ها باید فقط در اختیار پزشکان واجد شرایط قرار گیرند، اظهار کرد: برای بعضی دارو‌ها باید محدودیت تجویز وجود داشته باشد و پزشکان عمومی نیز در زمینه مصرف دارو‌های دیگر آموزش ببینند. این موضوع به معنای آن نیست که پزشکان عمومی نباید آنتی‌بیوتیک تجویز کنند، بلکه باید مشخص باشد کدام دارو‌ها در چه شرایطی و توسط چه افرادی قابل تجویز هستند.

کنترل عفونت در بیمارستان‌ها از مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک جلوگیری می‌کند

عضو فرهنگستان علوم پزشکی ایران با تأکید بر اهمیت کنترل عفونت در مراکز درمانی گفت: کنترل عفونت در بیمارستان‌ها باید در اولویت قرار گیرد. متأسفانه این موضوع در برخی مراکز درمانی به اندازه کافی مورد توجه نیست و لازم است پزشکان، پرستاران و تمام کارکنان بیمارستان‌ها آموزش‌های لازم را در این زمینه دریافت کنند.

وی افزود: پیش از آنکه درباره مصرف آنتی‌بیوتیک صحبت کنیم، باید کنترل عفونت را در بیمارستان‌ها جدی بگیریم. اگر بتوانیم از بروز عفونت‌های بیمارستانی جلوگیری کنیم، نیاز به مصرف آنتی‌بیوتیک نیز کاهش پیدا می‌کند. تمام کارکنان بیمارستان باید بدانند که اصول کنترل عفونت چیست و چگونه باید آن را در محیط درمان رعایت کنند.

محرز با اشاره به اینکه عفونت‌های بیمارستانی می‌توانند نیاز به مصرف آنتی‌بیوتیک را افزایش دهند، ادامه داد: کنترل عفونت و مصرف منطقی آنتی‌بیوتیک دو موضوع به‌هم‌پیوسته هستند و نمی‌توان یکی را بدون توجه به دیگری دنبال کرد. در کنار محدودیت دسترسی به دارو‌های خاص، باید رعایت اصول پیشگیری از عفونت نیز در بیمارستان‌ها جدی گرفته شود.

تجویز آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی و آنفلوآنزا ضرورتی ندارد

این متخصص بیماری‌های عفونی با انتقاد از تجویز آنتی‌بیوتیک برای بیماری‌های ویروسی اظهار کرد: آنتی‌بیوتیک برای درمان بیماری‌های ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوآنزا کاربردی ندارد، اما همچنان در برخی موارد برای این بیماری‌ها تجویز می‌شود. این مسئله نشان‌دهنده ضرورت آموزش بیشتر پزشکان و مردم درباره موارد مصرف آنتی‌بیوتیک است.

وی با اشاره به مصرف گسترده این دارو‌ها در دوران همه‌گیری کرونا گفت: در دوران کرونا، به‌ویژه در موارد ابتلا به بیماری شدید، میزان مصرف آنتی‌بیوتیک در کشور بسیار بالا بود؛ در حالی که دارو‌های مورد استفاده برای درمان ویروس با آنتی‌بیوتیک‌ها تفاوت دارند و نباید در هر بیماری ویروسی از آنتی‌بیوتیک استفاده کرد.

محرز با بیان اینکه مصرف غیرضروری آنتی‌بیوتیک می‌تواند به افزایش مقاومت میکروبی منجر شود، افزود: وقتی این دارو‌ها بدون ضرورت مصرف می‌شوند، باکتری‌ها در برابر آنها مقاوم می‌شوند و در آینده درمان عفونت‌های باکتریایی با دشواری بیشتری همراه خواهد شد.

وی با اشاره به نقش درخواست بیماران در تجویز غیرضروری دارو گفت: گاهی بیمار از پزشک درخواست آنتی‌بیوتیک می‌کند و اگر پزشک دارو را تجویز نکند، ممکن است به پزشک دیگری مراجعه کند که برای او آنتی‌بیوتیک بنویسد. این مسئله نشان می‌دهد که آموزش مردم نیز به اندازه آموزش پزشکان اهمیت دارد.

این متخصص بیماری‌های عفونی تأکید کرد: مردم نباید برای هر سرماخوردگی یا بیماری ساده‌ای از پزشک درخواست آنتی‌بیوتیک کنند و نباید دارو‌های باقی‌مانده در منزل را به دیگران پیشنهاد دهند. متأسفانه در برخی خانواده‌ها هر فردی برای دیگران نیز دارو تجویز می‌کند، در حالی که مصرف آنتی‌بیوتیک باید بر اساس تشخیص پزشک و ضرورت درمان باشد.

مصرف آنتی‌بیوتیک در زنجیره تولید مواد غذایی نیز باید کنترل شود

محرز با اشاره به اینکه مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک فقط به حوزه درمان محدود نمی‌شود، اظهار کرد: ما تنها از طریق دارو‌هایی که برای درمان بیماری‌ها مصرف می‌کنیم در معرض آنتی‌بیوتیک قرار نداریم، بلکه مصرف این دارو‌ها در فرایند تولید مواد غذایی نیز باید مورد توجه باشد.

وی افزود: در پرورش دام و طیور نیز از آنتی‌بیوتیک‌ها استفاده می‌شود و این مسئله می‌تواند از طریق مواد غذایی به مصرف‌کنندگان منتقل شود. درباره مرغ و سایر محصولات غذایی باید بررسی شود که در فرایند تولید، چه میزان آنتی‌بیوتیک استفاده شده و آیا مصرف آن مطابق ضوابط است یا خیر.

این متخصص بیماری‌های عفونی ادامه داد: وقتی مصرف آنتی‌بیوتیک در بخش‌های مختلف، از درمان انسان تا تولید مواد غذایی، بدون کنترل و نظارت کافی انجام شود، زمینه افزایش مقاومت میکروبی فراهم می‌شود؛ بنابراین این موضوع فقط مسئولیت پزشکان و بیمارستان‌ها نیست و باید در بخش‌های دیگر نیز مورد توجه قرار گیرد.

دارو‌های گیاهی جایگزین آنتی‌بیوتیک در درمان عفونت‌های باکتریایی نیستند

عضو فرهنگستان علوم پزشکی ایران با اشاره به رواج برخی توصیه‌ها درباره استفاده از دارو‌های سنتی و گیاهی به جای آنتی‌بیوتیک گفت: هیچ داروی گیاهی یا فرآورده طب سنتی را نمی‌توان جایگزین آنتی‌بیوتیک در درمان عفونت‌های باکتریایی دانست. اگر بیماری به آنتی‌بیوتیک نیاز داشته باشد، باید درمان مناسب و علمی برای او انجام شود و نباید با توصیه‌های غیرعلمی، درمان ضروری بیمار به تأخیر بیفتد.

وی افزود: البته این موضوع به معنای مخالفت با تجویز علمی دارو‌ها نیست، بلکه باید مشخص باشد هر دارو در چه شرایطی کاربرد دارد. آنتی‌بیوتیک نیز باید بر اساس تشخیص و ضوابط درمانی تجویز شود و استفاده از آن بدون ضرورت، به سلامت جامعه آسیب می‌زند.

محرز با اشاره به ضرورت آموزش مردم درباره مصرف تمام دارو‌ها اظهار کرد: در موزه پزشکی تابلویی وجود دارد که روی آن نوشته شده است «دارو اگر سم نباشد، غذا نیست». این جمله معنای مهمی دارد و باید به مردم یادآوری شود که دارو‌ها در کنار اثر درمانی، می‌توانند عوارض و آسیب‌هایی نیز داشته باشند؛ بنابراین مصرف هر دارویی، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌ها، باید با آگاهی و بر اساس تجویز درست باشد.

تولید آنتی‌بیوتیک‌های جدید به دلیل هزینه بالا و مصرف محدود دشوار است

این متخصص بیماری‌های عفونی با اشاره به محدودیت‌های تولید دارو‌های جدید گفت: تولید هر آنتی‌بیوتیک جدید به سرمایه‌گذاری و هزینه‌های بسیار زیادی نیاز دارد و شرکت‌های داروسازی برای ساخت و عرضه این دارو‌ها میلیون‌ها دلار هزینه می‌کنند؛ در حالی که ممکن است داروی جدید فقط برای تعداد محدودی از بیماران کاربرد داشته باشد.

وی ادامه داد: نباید انتظار داشته باشیم با ادامه روند فعلی مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها، دارو‌های جدید به‌سرعت وارد بازار شوند. وقتی مصرف بی‌رویه باعث افزایش مقاومت میکروبی می‌شود، نیاز به دارو‌های جدید بیشتر خواهد شد، اما تولید این دارو‌ها نیز به دلیل هزینه‌های بالا و محدود بودن گروه مصرف‌کنندگان با دشواری همراه است.

محرز با تأکید بر اینکه اصلاح وضعیت مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها هرچند دیرهنگام، اما همچنان ضروری است، گفت: باید از همین حالا برای کنترل مصرف این دارو‌ها اقدام کنیم. تعیین متولی مشخص، سطح‌بندی آنتی‌بیوتیک‌ها، محدود کردن دسترسی به دارو‌های تخصصی بیمارستانی، آموزش پزشکان و مردم و رعایت اصول کنترل عفونت در بیمارستان‌ها از اقداماتی است که باید با جدیت دنبال شود.

وی در پایان با قدردانی از برگزارکنندگان کنگره علمی مصرف بهینه آنتی‌بیوتیک‌ها و پیشگیری از مقاومت میکروبی خاطرنشان کرد: برگزاری چنین برنامه‌هایی برای افزایش آگاهی جامعه اهمیت دارد، اما این آگاهی باید به مردم نیز منتقل شود. مردم نباید از پزشک بخواهند برای هر بیماری آنتی‌بیوتیک تجویز کند و پزشکان نیز باید در برابر درخواست‌های غیرضروری بیماران، بر اساس اصول علمی تصمیم بگیرند. مقابله با مقاومت میکروبی به همکاری همه بخش‌ها نیاز دارد و نباید اجازه دهیم مصرف نادرست آنتی‌بیوتیک‌ها همچنان ادامه پیدا کند.

انتهای خبر/288798/