تنگه هرمز همچنان اهرم راهبردی ایران است/ مدیریت هوشمند شرط تبدیل مزیت ژئوپلیتیکی به منفعت اقتصادی

به گزارش خبرگزاری آگاه، تنگه هرمز به عنوان موهبتی خدا دادی در روز‌های جنگ تحمیلی نه فقط به عنوان یک موقعیت ژئوپلتیک اقتصادی بلکه به عنوان سلاحی که مستقیما اقتصاد کشور‌های متخاصم را هدف قرار گرفته بود ظاهر شد. این امکان قدرتمند که بخش عمده‌ای از تامین انرژی و غذای جهان به شرایط آن وابسته است توانست به سرعت اقتصاد دشمنان را به نحوی تحت فشار بگذارد که آن‌ها برای آتش بس به التماس کردن بیفتند. اما آیا این سلاح اقتصادی همچنان موثر است؟

محمدمهدی عبادی‌مقدم، کارشناس روابط بین‌الملل دانشگاه شهید بهشتی و پژوهشگر حوزه مسائل بین‌الملل، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی آگاه به بررسی جایگاه کنونی تنگه هرمز در معادلات اقتصادی و ژئوپلیتیکی جهان پرداخت و ضمن تشریح ابعاد راهبردی این آبراه، بر ضرورت بهره‌گیری هوشمندانه از ظرفیت‌های اقتصادی و سیاسی آن تأکید کرد.

عبادی‌مقدم در پاسخ به این پرسش که آیا تنگه هرمز همچنان همان قدرت اثرگذاری گذشته را در مناسبات اقتصادی جهان دارد یا خیر، اظهار کرد: ویژگی مهم تنگه هرمز در مقایسه با بسیاری از ابزار‌های قدرت این است که قابلیت بازگشت‌پذیری دارد. ممکن است میزان اثرگذاری آن در دوره‌های مختلف کم یا زیاد شود، اما هیچ‌گاه از بین نمی‌رود.

وی توضیح داد: میزان تأثیرگذاری این آبراه به شرایط حاکم بر اقتصاد و سیاست بین‌الملل بستگی دارد و افزود: طبیعتاً زمانی که تعداد زیادی کشتی در خلیج فارس در انتظار عبور از تنگه باشند، میزان اثرگذاری این ابزار بسیار بیشتر از زمانی است که تنها چند کشتی در منطقه حضور داشته باشند؛ بنابراین شدت تأثیر آن تابع شرایط روز است، اما اصل ظرفیت راهبردی آن همواره حفظ می‌شود.

این پژوهشگر حوزه روابط بین‌الملل تأکید کرد: کنترل تردد در تنگه هرمز صرفاً وابسته به تجهیزات پیشرفته نظامی نیست و گفت: ماهیت کنترل این آبراه، بیش از آنکه مبتنی بر فناوری‌های پیچیده باشد، بر مدیریت ریسک استوار است. به همین دلیل حتی ایجاد احساس ناامنی نیز می‌تواند بر عبور و مرور کشتی‌ها تأثیرگذار باشد و همین مسئله نشان می‌دهد که این ابزار همچنان در اختیار ایران باقی خواهد ماند.

بزرگ‌ترین مزیت تنگه هرمز فقط درآمد‌های ترانزیتی نیست

عبادی‌مقدم با اشاره به نگاه رایج درباره منافع اقتصادی تنگه هرمز تصریح کرد: بسیاری تصور می‌کنند مهم‌ترین منفعت این آبراه دریافت عوارض عبور کشتی‌ها، خدمات دریایی، بیمه یا سایر درآمد‌های مستقیم است، در حالی که این تنها بخش کوچکی از ظرفیت‌های اقتصادی آن محسوب می‌شود.

وی ادامه داد: مهم‌ترین دستاورد تنگه هرمز، امکان قاعده‌گذاری در یکی از راهبردی‌ترین نقاط جهان است. از منظر من، ارزش این قاعده‌گذاری بسیار فراتر از درآمد‌های مستقیم اقتصادی است؛ زیرا جمهوری اسلامی ایران توانسته در منطقه‌ای حساس نقش‌آفرینی مؤثری داشته باشد.

به گفته این استاد دانشگاه، آنچه اهمیت دارد تثبیت قواعدی است. در سال‌های اخیر در این منطقه شکل گرفته و به تدریج از مرحله پذیرش عبور کرده و به سمت تثبیت حرکت کرده است.

قاعده‌گذاری در برابر هژمونی آمریکا

عبادی‌مقدم با بیان اینکه اهمیت تحولات اخیر صرفاً در ابعاد اقتصادی خلاصه نمی‌شود، اظهار کرد: از نگاه من، مهم‌ترین دستاورد این روند آن است که کشوری که خود را در برابر هژمونی آمریکا تعریف می‌کند، توانسته در یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های جهان نقش قاعده‌گذار ایفا کند.

وی افزود: آمریکا تلاش کرده است با ابزار‌های مختلف مانع تثبیت این روند شود، اما در نهایت ناچار شده بیش از گذشته از مسیر‌های دیپلماتیک استفاده کند. این موضوع نشان می‌دهد که تغییرات ایجادشده در تنگه هرمز دارای اهمیت راهبردی است.

این پژوهشگر حوزه مسائل بین‌الملل تصریح کرد: از منظر وی، حتی اگر منافع مستقیم اقتصادی این منطقه کاهش یابد، اصل تثبیت جایگاه ایران در معادلات این آبراه، خود یک دستاورد راهبردی محسوب می‌شود.

سه دستاورد اقتصادی و راهبردی شرایط جدید

عبادی‌مقدم در ادامه سه دستاورد مهم شرایط ایجادشده را برشمرد و گفت: نخستین دستاورد، افزایش اعتبار توانمندی‌های دفاعی ایران است. وقتی تجهیزات و سامانه‌های دفاعی کشور توانایی خود را در عرصه عملیاتی نشان می‌دهند، طبیعی است که اعتبار آنها در سطح بین‌المللی نیز افزایش پیدا کند و این موضوع می‌تواند بازار صادرات تجهیزات دفاعی را تقویت کند.

وی دومین دستاورد را افزایش ظرفیت صادرات نفت ایران در شرایط بحران دانست و اظهار کرد: در مقاطع بحرانی، برخی کشور‌ها با وجود محدودیت‌ها و تحریم‌های آمریکا ناچار می‌شوند برای تأمین امنیت انرژی خود به سمت خرید نفت ایران حرکت کنند و این موضوع می‌تواند منافع اقتصادی قابل توجهی برای کشور ایجاد کند.

به گفته وی، سومین منفعت نیز امکان تبدیل ظرفیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز به منافع اقتصادی پایدار است؛ موضوعی که نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و مدیریت حرفه‌ای خواهد بود.

لزوم ایجاد مدیریت کارآمد برای بهره‌برداری اقتصادی

این پژوهشگر روابط بین‌الملل با تأکید بر ضرورت برنامه‌ریزی برای آینده گفت: اگر قرار باشد از ظرفیت‌های اقتصادی تنگه هرمز بهره‌برداری شود، باید ساختار‌های مدیریتی متناسب با آن نیز ایجاد شود.

وی افزود: ارائه خدمات دریایی، بررسی سریع درخواست کشتی‌ها، ساماندهی فرآیند‌های اداری، کنترل امنیت محموله‌ها و ایجاد سازوکار‌های شفاف برای مدیریت تردد، از جمله اقداماتی است که می‌تواند ضمن حفظ امنیت، مانع ایجاد اختلال در تجارت بین‌المللی شود.

عبادی‌مقدم تصریح کرد: هوشمندی در مدیریت این ظرفیت، مهم‌ترین شرط تبدیل مزیت ژئوپلیتیکی به منفعت اقتصادی است.

کشور‌های اروپایی و آسیایی تمایلی به تشدید تنش ندارند

وی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو درباره احتمال همراهی دوباره کشور‌های جهان با سیاست‌های تقابلی آمریکا اظهار کرد: بسیاری از کشور‌های اروپایی و شرق آسیا به دلیل وابستگی شدید به تجارت و انرژی، علاقه‌ای به افزایش تنش‌های نظامی ندارند.

وی افزود: این کشور‌ها امروز با اولویت‌های امنیتی و اقتصادی متفاوتی روبه‌رو هستند و تمایل ندارند هزینه ورود به درگیری‌های جدید را بپردازند؛ به‌ویژه آنکه هرگونه اختلال در تنگه هرمز می‌تواند زنجیره جهانی تأمین انرژی را تحت تأثیر قرار دهد.

آغاز جنگ برای آمریکا دشوارتر از گذشته شده است

عبادی‌مقدم با اشاره به شرایط سیاسی ایالات متحده نیز گفت: هرچند نمی‌توان احتمال وقوع جنگ را کاملاً منتفی دانست، اما شرایط نسبت به گذشته تغییر کرده است.

وی ادامه داد: اختلاف‌نظر‌های داخلی در آمریکا، رویکرد کنگره، کاهش همراهی برخی متحدان و همچنین ارزیابی هزینه‌های درگیری مستقیم با جمهوری اسلامی ایران موجب شده آغاز یک جنگ جدید برای واشنگتن دشوارتر از گذشته باشد.

این پژوهشگر حوزه مسائل بین‌الملل خاطرنشان کرد: البته همچنان جریان‌هایی در آمریکا از جمله برخی اندیشکده‌ها و گروه‌های نزدیک به جریان جمهوری‌خواه بر ادامه سیاست‌های تقابلی تأکید دارند، بنابراین نمی‌توان احتمال بروز تنش را به طور کامل رد کرد؛ اما مجموعه شرایط منطقه‌ای و بین‌المللی نشان می‌دهد که آغاز یک جنگ جدید نسبت به گذشته با محدودیت‌ها و هزینه‌های بیشتری همراه است.

وی در پایان تأکید کرد: تنگه هرمز همچنان یکی از مهم‌ترین ابزار‌های راهبردی جمهوری اسلامی ایران در عرصه بین‌الملل محسوب می‌شود و در صورت مدیریت هوشمندانه، می‌تواند علاوه بر ایفای نقش ژئوپلیتیکی، منافع اقتصادی قابل توجهی نیز برای کشور به همراه داشته باشد.

انتهای خبر/260949/