باستان‌شناسان چگونه یک کشتی غرق‌شده را مثل یک «کتاب» می‌خوانند

به گزارش خبرگزاری آگاه؛ در عمق حدود ۴۶ متری آب‌های نزدیک سواحل شهر مازارا دل‌والو در سیسیل، بقایای یک کشتی باستانی پس از حدود ۲۱۰۰ سال دوباره در برابر چشم انسان‌ها ظاهر شد. این کشتی که حدود ۲۱ متر طول و ۶ متر عرض دارد، در بستر دریا قرار گرفته و صدها ظرف سفالی در میان بقایای آن دیده می‌شود؛ محموله‌ای که بخش بزرگی از آن را خمره‌های سفالی دارای دو دسته و گردن‌باریک تشکیل می‌دهد.

جاکومو دِ مولا، یکی از غواصانی که همراه ایگور بیسولی این کشتی را پیدا کرد، درباره لحظه کشف آن می‌گوید: «این بدون تردید شگفت‌انگیزترین کشف زندگی من است.» او افزود: «توصیف احساسی که از قرار گرفتن در میان نخستین انسان‌هایی که پس از نزدیک به ۲۰ قرن دوباره این مکان را دیده‌اند، دشوار است».

کشتی در آب‌های نزدیک سواحل سیسیل پیدا شد؛ منطقه‌ای که به نوشته گاردین، یکی از غنی‌ترین پهنه‌های مدیترانه از نظر باستان‌شناسی زیر آب به شمار می‌رود. سیسیل در مسیرهای دریایی باستانی میان یونان، خاورمیانه، شمال آفریقا و اروپا قرار داشته است و به همین دلیل، بستر دریای پیرامون این جزیره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مناطق دارای بقایای کشتی‌های غرق‌شده از جهان باستان شناخته می‌شود.

اما اهمیت یک کشتی غرق‌شده فقط به قدمت آن محدود نمی‌شود؛ آنچه باستان‌شناسان در اطراف کشتی و در میان بقایای آن پیدا می‌کنند، می‌تواند اطلاعاتی درباره گذشته در اختیارشان بگذارد. چوب کشتی‌ها معمولا در زیر آب از بین می‌رود یا آسیب می‌بیند، اما برخی از کالاهای حمل‌شده، به‌ویژه خمره‌های سفالی موسوم به «آمفورا»، می‌توانند برای قرن‌ها باقی بمانند. در مجمع‌الجزایر فورنی در دریای اژه، پژوهشگران طی دو هفته ۲۲ کشتی غرق‌شده را شناسایی کردند؛ کشتی‌هایی که از دوره آرکائیک، یعنی حدود ۷۰۰ تا ۴۸۰ پیش از میلاد، تا قرن شانزدهم میلادی را دربرمی‌گرفتند. به نوشته نشنال جئوگرافیک، اندازه و شکل این خمره‌های سفالی می‌تواند به باستان‌شناسان در تشخیص محل و زمان ساخت آنها کمک کند.

هر ظرف سفالی یک سرنخ است

خمره‌های سفالی دارای دو دسته و گردن‌باریک که در جهان باستان برای حمل و نگهداری کالا استفاده می‌شدند، برای باستان‌شناسان فقط ظرف‌های باقی‌مانده از یک کشتی نیستند. در کشتی کشف‌شده در سواحل سیسیل، بخش بزرگی از محموله را خمره‌های سفالی نوع «درِسل ۱A» تشکیل می‌دادند. به نوشته گاردین، این نوع خمره‌ها در دوره مورد بحث کاربرد گسترده‌ای داشتند و ویژگی‌های آنها برای بازسازی شبکه‌های تجاری میان ایتالیا و دیگر مناطق مدیترانه در فاصله سده دوم تا اول پیش از میلاد ارزشمند است. گاردین توضیح می‌دهد که مطالعه این ظروف می‌تواند به بازسازی شبکه‌های تجاری که ایتالیا را به دیگر بخش‌های مدیترانه پیوند می‌داد، کمک کند.

در بررسی کشتی‌های فورنی نیز شکل و اندازه خمره‌های سفالی به‌عنوان سرنخ‌هایی برای شناسایی محل و زمان ساخت آنها بررسی شد. نشنال جئوگرافیک می‌نویسد که بررسی بقایا و محتویات باقی‌مانده در این ظروف می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره کالاهای حمل‌شده به دست دهد. از طریق مقایسه با کشتی‌های غرق‌شده و محوطه‌های باستانی مشابه، پژوهشگران احتمال داده‌اند که کالاهای اصلی برخی از این کشتی‌ها شامل روغن زیتون، سس ماهی بوده باشد. خمره‌های کوچک‌تر نیز احتمالا برای موادی مانند میوه، عسل، فندق، بادام، مربا و کالاهای گران‌بهایی مانند عطر استفاده می‌شده‌اند.

اما باستان‌شناسان فقط به خود کشتی یا محموله آن نگاه نمی‌کنند؛ محل قرار گرفتن لاشه کشتی و موقعیت آن نسبت به صخره‌ها و ساحل نیز می‌تواند سرنخ‌هایی درباره سرنوشت آن به دست دهد. در بررسی کشتی‌های غرق‌شده در مجمع‌الجزایر فورنی، پژوهشگران با بررسی موقعیت مکانی کشتی‌ها و عوارض طبیعی اطراف آنها توانستند روایت‌های محتملی از چگونگی غرق شدن برخی از آنها مطرح کنند.

پیتر کمپبل، یکی از مدیران پروژه از دانشگاه ساوتهمپتون، می‌گوید با بررسی الگوی مکانی این محوطه‌ها می‌توان روایتی محتمل از آنچه رخ داده است بازسازی کرد. به گفته او، به نظر می‌رسد برخی از کشتی‌ها برای در امان ماندن از باد شمال‌غربی پشت صخره‌ها لنگر انداخته بودند، اما همین موقعیت آنها را در برابر باد جنوبی آسیب‌پذیر کرد؛ بادی که می‌توانست کشتی‌ها را به سمت صخره‌ها براند.

قبل از برداشتن اولین شیء، باید «صحنه» را ثبت کرد

این شیوه نگاه کردن به کشتی غرق‌شده، نتیجه تحول مهمی در تاریخ باستان‌شناسی زیر آب است. در گذشته، دسترسی دشوار به اعماق دریا باعث می‌شد اشیای باستانی بیشتر به سطح آورده شوند و روی خشکی بررسی شوند. اما با گسترش تجهیزات غواصی در میانه قرن بیستم، امکان آن فراهم شد که باستان‌شناسان خودشان در محل کشف حضور پیدا کنند.

نشنال جئوگرافیک در گزارش دیگری درباره کاوش کشتی یاسی‌آدا، این تغییر را با داستان باستان‌شناس آمریکایی جورج باس توضیح می‌دهد. در سال ۱۹۶۰، باس و گروهش در کاوش کشتی‌ای در نزدیکی کیپ گِلی‌دونیا در آب‌های ترکیه شرکت کردند؛ کاوشی که این منبع آن را نخستین حفاری یک کشتی غرق‌شده توسط باستان‌شناسان آموزش‌دیده در زیر آب معرفی می‌کند. بقایای شمش‌های مسی، سلاح‌ها و ابزارهای برنزی این کشتی نشان داد که دریانوردی و تجارت در عصر برنز گسترده‌تر و متنوع‌تر از آن چیزی بوده که پیش‌تر تصور می‌شد.

اما چون پس از بیش از ۳۲۰۰ سال، بخش بسیار کمی از بدنه کشتی باقی مانده بود، گروه به‌سختی توانست نقشه‌ای منسجم از محوطه تهیه کند؛ در حالی که چنین نقشه‌ای یکی از بخش‌های اساسی هر کاوش باستان‌شناختی است. نشنال جئوگرافیک توضیح می‌دهد که باستان‌شناسان کار خود را با تهیه نقشه‌ای دقیق از محوطه آغاز می‌کنند؛ پیش از آنکه حتی یک ماله جابه‌جا شود، موقعیت اشیا را اندازه‌گیری، ترسیم و ثبت می‌کنند.

در کاوش یاسی‌آدا، اهمیت این روش بیش از پیش آشکار شد. نشنال جئوگرافیک توضیح می‌دهد که باستان‌شناسان در هر محوطه، پیش از جابه‌جایی اشیا، موقعیت آنها را اندازه‌گیری، ترسیم و عکاسی می‌کنند. این نقشه‌برداری ادامه پیدا می‌کند تا باستان‌شناسان بتوانند مانند کارآگاهان یک صحنه را بازسازی کنند؛ اینکه چیزی چگونه ساخته شده یا ترتیب دقیق رویدادهایی که در آنجا رخ داده چه بوده است.

کشتی فقط محموله نیست؛ فناوری هم در آن پنهان است

مقایسه کشتی‌های مختلف نیز اطلاعات دیگری به دست می‌دهد. در بررسی ۲۲ کشتی فورنی، باستان‌شناسان فقط به کالاها نپرداختند؛ آنها به تغییرات فناوری دریانوردی نیز توجه کردند. طبق گزارش نشنال جئوگرافیک، بسیاری از خدمه کشتی‌های تجاری دوره کلاسیک حدود ۱۰ تا ۱۵ نفر بودند، در حالی که در دوره روم متأخر، با پیشرفت‌هایی در فناوری بادبان، تعداد خدمه برخی کشتی‌ها به حدود پنج تا هفت نفر کاهش یافته بود. کشتی‌های تجاری کوچک نیز برخلاف کشتی‌های جنگی مشهور یونانی و رومی، عمدتا با بادبان حرکت می‌کردند و نه با ردیف‌های متعدد پاروزنان.

همین مقایسه زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم ۲۲ کشتی کشف‌شده در فوری متعلق به دوره‌های مختلف بودند: قدیمی‌ترین آنها به دوره آرکائیک، یعنی ۷۰۰ تا ۴۸۰ پیش از میلاد، و جدیدترین آنها به قرن شانزدهم میلادی تعلق داشت. ۱۲ فروند از ۲۲ کشتی نیز مربوط به دوره روم متأخر، یعنی حدود ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلادی، بودند. نشنال جئوگرافیک می‌نویسد که پژوهشگران احتمال داده‌اند افزایش تعداد کشتی‌های مربوط به این دوره با ظهور قسطنطنیه و امپراتوری روم شرقی ارتباط داشته باشد؛ موضوعی که پژوهش‌های بیشتر قرار بود درباره آن پاسخ دقیق‌تری فراهم کند.

یک کشتی غرق‌شده، سندی از یک جهان به‌هم‌پیوسته

در نهایت، چیزی که باستان‌شناسان در کف دریا پیدا می‌کنند فقط داستان یک کشتی نیست. کشتی حامل کالاهایی است که در جایی تولید شده، در بندری بارگیری شده و قرار بوده در مقصدی دیگر تخلیه شود. بنابراین هر محموله می‌تواند بخشی از شبکه بزرگ‌تری از رفت‌وآمد انسان‌ها و کالاها را آشکار کند.

کشتی سیسیل نمونه روشنی از این موضوع است. گاردین گزارش می‌دهد که پژوهش‌های آینده درباره این کشتی قرار است تاریخ دقیق‌تر غرق‌شدن، منشأ محموله، مقصد احتمالی آن و وضعیت بقایای باقی‌مانده را مشخص کند. اهمیت آن نیز از همین‌جا ناشی می‌شود: ظروف سفالی فقط ظرف‌هایی مدفون در دریا نیستند؛ می‌توانند نشانه‌هایی از مسیرهایی باشند که هزاران سال پیش میان بخش‌های مختلف مدیترانه برقرار بوده است.

این تحول را می‌توان در کاوش‌های زیر آب دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ نیز دید. نشنال جئوگرافیک در گزارش دیگری درباره کشتی غرق‌شده نزدیک مارسی می‌نویسد که ژاک-ایو کوستو و گروه غواصانش در سال ۱۹۵۲، در نزدیکی یک جزیره کوچک در نزدیکی مارسی، یکی از نخستین کاوش‌های زیر آب را انجام دادند. غواصان در این کاوش هزاران قطعه سفالی و حدود ۲ هزار خمره سفالی را از محل کشتی‌های غرق‌شده به دست آوردند؛ محموله‌ای که بعدها مشخص شد به دو کشتی متفاوت تعلق داشته است. در میان این یافته‌ها، یکی از خمره‌ها همچنان مهروموم‌شده باقی مانده بود. پس از باز کردن آن، ماده‌ای تیره، غلیظ و توده‌مانند درونش دیده شد.

بنابراین، یک کشتی غرق‌شده را نمی‌توان فقط از روی اشیایی که از آن به دست می‌آید شناخت. خود کشتی، موقعیت قرارگیری آن در بستر دریا و ارتباطش با عوارض طبیعی اطراف، در کنار ویژگی‌ها و محل قرار گرفتن اشیای باقی‌مانده در محوطه، می‌توانند اطلاعات متفاوتی در اختیار باستان‌شناسان قرار دهند. کنار هم گذاشتن این شواهد به پژوهشگران امکان می‌دهد درباره مسیرهای تجاری، کالاهای جابه‌جاشده، فناوری دریانوردی و در برخی موارد چگونگی غرق شدن کشتی‌ها پرسش‌های دقیق‌تری مطرح کنند.

به همین دلیل است که برای باستان‌شناس، کف دریا پایان یک داستان نیست؛ آغاز خواندن آن است.

انتهای خبر/270398/