«فرزند ایران»؛ پرتره‌ای از محمدعلی اسلامی ندوشن/ گنجینه‌ای فرهنگی که زیر سایه مشکلات اقتصادی کم‌رنگ شده است

سیدعلیرضا حسینی، کارگردان و تهیه‌کننده سینمای مستند، در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری آگاه درباره شکل‌گیری ایده ساخت مستند «فرزند ایران» گفت: ایده اولیه فیلم، ساخت پرتره‌ای از استاد اسلامی ندوشن در ادامه مجموعه مستندهای پرتره از اساتید بود. از سال‌های ۹۵ و ۹۶ صحبت‌هایی برای ساخت این فیلم داشتیم و قرار بود استاد که آن زمان در کانادا زندگی می‌کرد، به ایران بیاید، اما به دلیل بیماری این اتفاق نیفتاد. یک بار هم استاد به ایران آمد، اما خیلی زود بازگشت و امکان ساخت فیلم فراهم نشد.

او ادامه داد: در سال ۱۴۰۰ تصمیم گرفتیم به هر شکل ممکن فیلم را بسازیم. حتی پیشنهاد کردم اگر لازم باشد، همکارانم در کانادا با استاد دیدار کنند، اما به دلیل شرایط جسمی و مشکلاتی که در حافظه و تکلم داشتند، این امکان هم فراهم نشد. در نهایت تصمیم گرفتم به زادگاه استاد در ندوشن بروم؛ جایی که مردم نجیب، فرهنگ‌دوست و پیشکسوتان بسیاری دارد و می‌توانست بخش مهمی از زندگی و شخصیت استاد را روایت کند.

حسینی افزود: تحقیقات میدانی را از ندوشن آغاز کردم و با دوستان، استادان و پیشکسوتانی که در آنجا بودند به گفت‌وگو پرداختم. با افرادی که از نظر سنی به استاد نزدیک بودند و خاطراتی از او داشتند هم صحبت کردیم. برخی از این افراد حدود ۹۰ تا ۹۵ سال داشتند و خاطراتی از دوران جوانی استاد در ذهن داشتند. همچنین گروهی از تحصیل‌کردگان، دانشگاهیان و علاقه‌مندان استاد، اسناد و مدارک مربوط به او را جمع‌آوری کردند. به مدرسه‌ای که استاد در آن تحصیل کرده بود رفتیم و با برخی از دوستان و هم‌نسلانش گفت‌وگو کردیم و بخشی از کار هم در تهران با تعدادی از استادان انجام شد.

کارگردان «فرزند ایران» درباره دشواری تولید فیلم گفت: نبودن خود استاد، کار را سخت و زمان‌بر کرد. معمولاً وقتی از استادان پرتره می‌سازم، خودشان مقابل دوربین قرار می‌گیرند، اما در این فیلم چنین امکانی وجود نداشت. تنها حدود یک دقیقه تصویر ویدئویی از استاد در اختیار ما قرار گرفت که خانواده استاد تهیه و برای من ارسال کردند. از صدای استاد هم در فیلم استفاده کردیم و بر اساس خاطرات، صداها و اسناد موجود، بخشی از تصاویر بازسازی و فضاسازی شد.

او درباره زمان پایان فیلم گفت: قرار بود فیلم را در سال ۱۴۰۱ و همزمان با تولد استاد رونمایی کنیم، اما چند ماه پیش از آن، استاد در کانادا از دنیا رفت. من فیلم را همان سال به پایان رساندم و یک رونمایی هم در ندوشن و یزد داشتیم. پس از آن، اصلاحات فنی لازم انجام شد و فیلم آماده نمایش شد و چند سال است که آماده عرضه است.

این تهیه‌کننده درباره محدودیت‌های فیلم هم گفت: طبیعی است که همه توانایی‌ها و داشته‌های استاد در این فیلم دیده نمی‌شود؛ چراکه شرایط ساخت فیلم اجازه حضور خود استاد را نمی‌داد. با این حال، فکر می‌کنم این فیلم برای بسیاری از مردم که شاید بیش از ۹۰ یا ۹۵ درصد آنها استاد را از نزدیک نمی‌شناختند، می‌تواند فرصتی باشد تا با شخصیت، آثار، شیوه زندگی، اخلاقیات و علایق او بیشتر آشنا شوند.

تهیه‌کننده مستند «پری بانو» درباره وجه مورد توجهش از شخصیت اسلامی ندوشن گفت: مردمداری و توجه استاد به فرهنگ ایران برایم اهمیت ویژه‌ای داشت. او در کنار اینکه حقوقدان، نویسنده و شاعر بود و به تاریخ شفاهی تسلط داشت، به معنای واقعی عاشق ایران، این سرزمین و مردمش بود و از نظر فکری هم انسانی متعادل بود. این ویژگی در آثار، گفته‌ها و صحبت‌هایش آن‌قدر پررنگ بود که زمینه انتخاب نام «فرزند ایران» را فراهم کرد.

حسینی درباره اهمیت ساخت مستندهای پرتره از مفاخر و چهره‌های فرهنگی ایران گفت: اهمیت این فیلم‌ها آن‌قدر زیاد است که جای هیچ شک و شبهه‌ای ندارد. مرکز گسترش هم تا حدود ۱۰ سال پیش توجه ویژه‌ای به پرتره مفاخر داشت و آثار خوبی در این حوزه ساخته شد که برخی در جشنواره «سینماحقیقت» حضور پیدا کردند و حتی جایزه گرفتند. تلویزیون هم تا سال‌های اخیر توجه بیشتری به ساخت پرتره مفاخر داشت و گاهی وزارتخانه‌ها و نهادهای دیگر هم در این زمینه فعالیت می‌کردند.

تهیه‌کننده مجموعه «حکایت دل» ادامه داد: در حدود یک دهه گذشته، مستندسازی بیشتر به سمت موضوع‌محوری رفته و تا حدی از ساخت پرتره مفاخر فاصله گرفته است.

در کنار آن، شرایط اقتصادی و بودجه‌های محدود تولید هم باعث شده این آثار کمتر ساخته شوند و اهمیتشان تا حدودی نادیده گرفته شود؛ در حالی که این فیلم‌ها بخشی از داشته‌ها و افتخارات فرهنگی کشور هستند.

او درباره دشواری‌های تولید این آثار گفت: ساخت مستند پرتره به گروه تولیدی نیاز دارد که گاهی باید چندین سال درگیر یک پروژه باشد. از طرف دیگر، بخش پژوهش این فیلم‌ها بسیار زمان‌بر و تخصصی است. اگر قرار باشد درباره یک شخصیت بزرگ، پژوهش جدی انجام شود و بر اساس آن پرسش‌هایی شکل بگیرد که در فیلم مورد استفاده قرار گیرد، این کار ساده‌ای نیست و گاهی سال‌ها زمان می‌برد.

تهیه‌کننده «همای ادب» افزود: مشکل دیگر، بودجه‌ای است که برای این آثار در نظر گرفته می‌شود. گاهی یک فیلم پنج سال درگیر تولید است، اما بودجه آن در حدی نیست که با این حجم از کار و زمان تناسب داشته باشد و حتی هزینه‌های گروه تولید را به‌سختی پوشش می‌دهد. اگر علاقه و دغدغه فرهنگی وجود نداشته باشد، کمتر تهیه‌کننده یا کارگردانی حاضر می‌شود با چنین شرایطی پای این پروژه‌ها بایستد.

او تأکید کرد: این مشکل تنها مربوط به مستند‌های پرتره نیست و سینمای مستند به طور کلی، با وجود اهمیت و ویژگی‌هایش، در تولید، اکران و میزان توجهی که به آن می‌شود، شرایط مناسبی ندارد و قابل قیاس با سینمای داستانی نیست. در کشوری با این حجم از ثروت فرهنگی و معنوی و شخصیت‌های بزرگی که دارد، این وضعیت نیازمند توجه بیشتری است.

حسینی درباره ضرورت حمایت از مستندنگاری هم گفت: در سال ۱۴۰۰ مصوبه‌ای در دولت درباره مستندنگاری پروژه‌های ملی تصویب شد و وزارتخانه‌ها موظف شدند در پروژه‌های ملی مشارکت و سرمایه‌گذاری کنند. اسامی تهیه کنندگان و کارگردانان مستند و نام پروژه‌های ملی هم مشخص شده است و بیش از پنج هزار پروژه ملی در کشور برای مستندنگاری وجود دارد، اما با وجود این ظرفیت، هنوز اتفاق قابل توجهی در این زمینه نیفتاده است. امیدوارم مدیران فرهنگی و مسئولان این موضوع را به عنوان یک وظیفه ملی جدی بگیرند.

تهیه‌کننده «آواز زندگان» گفت: ساخت مستند‌های پرتره از مشاهیر و مفاخر امروز بیش از گذشته به حمایت نیاز دارد. با شرایط اقتصادی موجود، تولید این آثار از نظر مالی توجیهی ندارد و اگر ساخته می‌شوند، بیشتر به دلیل نگاه فرهنگی، علاقه و دغدغه شخصی تهیه‌کنندگان و مستندسازان است.

حسینی درباره آخرین فیلم خود هم گفت: تهیه مستند پرتره استاد ضیا موحد به کارگردانی بیژن شکرریز و پژوهش محبوبه کلانتری را به‌تازگی به پایان رسانده‌ام و فیلم اکنون آماده نمایش است و منتظر فرصتی برای نمایش آن هستم.

این مستندساز درباره پروژه جدید خود گفت: این روز‌ها درگیر فراهم کردن شرایط برای ساخت مستند پرتره استاد رضا داوری اردکانی، فیلسوف برجسته ایران، هستم. این پروژه هم با کارگردانی بیژن شکرریز و پزوهش دکتر محبوبه کلانتری تا حدودی پیش رفته، اما همچنان منتظر تأمین سرمایه هستیم تا بتوانیم فیلم را به نتیجه برسانیم.

حسینی در پایان بیان کرد: چند پروژه نیمه‌تمام دیگر هم دارم که شرایط اقتصادی و مشغول بودن در مسئولیت‌های صنفی خانه سینما در سال‌های اخیر باعث توقف تولید آنها شده است، اما بخش اصلی این توقف به شرایط اقتصادی برمی‌گردد. امیدوارم با فراهم شدن شرایط و به نتیجه رسیدن گفت‌و‌گو‌های انجام‌شده، امکان ادامه این پروژه‌ها هم فراهم شود.

«فرزند ایران» تولید مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است.

انتهای خبر/273012/