شبکه‌سازی ۵ سرای نوآوری؛ پیوند مزیت‌های معدنی و صنایع غذایی به اقتصاد دانش‌بنیان/ جهش علمی دانشگاه آزاد مشهد با ۱۴ اختراع پزشکی

خبرگزاری آگاه ـ حسین بوذری: دانشگاه آزاد اسلامی استان خراسان‌رضوی و واحد مشهد در سال‌های اخیر با نگاهی راهبردی به گذار از «دانشگاه آموزش‌محور» به «دانشگاه حل مسئله»، نقشی بی‌بديل در پیوند میان علم، فناوری و نیازهای واقعی صنعت و جامعه ایفا کرده است.

در این مسیر، هاب‌ها و سراهای نوآوری و فناوری ـ از سرای نوآوری هوشمند و سلامت گرفته تا سراهای ساخت و تولید، فناوری‌های نوین سبز، سنگ، شیشه و سرامیک و صنایع غذایی و گیاهان فراسودمند ـ به‌عنوان نقاط اتصال مسئله، تخصص، فناوری و بازار شکل گرفته‌اند تا دانش دانشگاهی به ارزش اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود.

چشم‌انداز این مجموعه، ایجاد یک شبکه فناوری منسجم استانی است که با اتکاء به مزیت‌های خراسان‌رضوی در حوزه معدن، صنایع غذایی، کشاورزی، سلامت، زیست‌فناوری، هوش مصنوعی و محیط زیست، مسئله را از صنعت دریافت کند و تا مرحله نمونه اولیه، ثبت اختراع و عرضه محصول به بازار پیش ببرد. حرکت از پژوهش عرضه‌محور به پژوهش تقاضامحور، بهره‌گیری از فرصت‌های مطالعاتی اعضای هیئت علمی در صنایع بزرگ ملی مانند ایران‌خودرو و مجموعه‌های فولادی، و نگاه کارکردی به خروجی همکاری‌ها ـ یعنی کاهش هزینه، رفع گلوگاه تولید و تولید دانش فنی ـ ستون‌های این رویکرد تازه هستند.

نمونه درخشان این الگو، مرکز تحقیقات مهندسی پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد است که با هم‌افزایی اعضای هیئت علمی و ۱۶ دانشجوی تحصیلات تکمیلی و با هدایت علمی دکتر کبروی، موفق به طراحی، ساخت و اختراع ۱۴ دستگاه و تجهیز تخصصی در حوزه درمان و توانبخشی کودکان دارای ضایعات نخاعی شده است؛ دستاوردی که نشان می‌دهد پایان‌نامه می‌تواند از صفحه کاغذ به ویترین فناوری برسد.

خبرنگار آگاه درراستای پیشبرد پروژه‌های خبری و پژوهشی پیرامون نقش‌آفرینی مراکز علمی در توسعه پایدار، سلسله گفت‌و‌گو‌هایی  با عنوان «هاب‌های فناوری دانشگاه آزاد؛ از کانون‌های آموزش تا موتور‌های محرک اقتصاد منطقه‌ای» را در قالب پرونده خبری با مدیریت واحد‌های دانشگاهی در استان‌های مختلف پیش می‌برد و هدف از این بررسی، واکاوی نقش «هاب‌های فناوری» و مراکز نوآوری در حل مسائل اقتصادی و صنعتی شهرستان‌ها و همچنین میزان هم‌افزایی میان دانشگاه، صنعت و دولت است.

در این شماره سراغ دکتر محسن مرادی رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان خراسان‌رضوی و واحد مشهد رفتیم و جایگاه هاب‌های فناوری در این دانشگاه را در حل مسئله و چشم‌انداز استانی مورد بررسی قرار دادیم.

آنچه در ادامه می‌خوانید، مروری بر این گذار راهبردی و دستاوردهای آن است.

گپ و گفت آگاه با دکتر مرادی رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان خراسان‌رضوی و واحد مشهد در پی می‌آید:

جایگاه هاب‌های فناوری در دانشگاه حل مسئله و چشم‌انداز استانی

آگاه: جناب آقای دکتر، با گذار دانشگاه آزاد اسلامی به سمت «دانشگاه حل مسئله»، جایگاه و فلسفه وجودی هاب‌های فناوری در ساختار دانشگاه آزاد استان خراسان رضوی را چگونه ارزیابی می‌کنید و چه چشم‌انداز کلانی برای این اکوسیستم در مقیاس استانی متصور هستید؟

مرادی: گذار از «دانشگاه آموزش‌محور» به «دانشگاه حل مسئله» زمانی معنا پیدا می‌کند که دانشگاه بتواند ظرفیت علمی، انسانی و زیرساختی خود را مستقیماً در خدمت مسائل واقعی جامعه، صنعت و اقتصاد استان قرار دهد.

از این منظر، هاب‌های فناوری را نباید صرفاً یک ساختار سازمانی دانست؛ هاب فناوری در واقع نقطه اتصال مسئله، تخصص، فناوری و بازار است.

در دانشگاه آزاد اسلامی استان خراسان‌رضوی طی سال‌های اخیر زیرساخت‌های متنوعی برای تحقق این رویکرد شکل گرفته است.

در دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد سرا‌های نوآوری و فناوری متعددی ازجمله سرای نوآوری هوشمند و سلامت، سرای ساخت و تولید، سرای فناوری‌های نوین سبز، سرای سنگ، شیشه و سرامیک و سرای فناوری صنایع غذایی و گیاهی فراسودمند فعالیت دارند.

هریک از این سرا‌ها متناسب با یکی از مزیت‌های علمی، فناورانه یا صنعتی استان طراحی شده‌اند و می‌توانند حلقه اتصال اعضای هیئت علمی، دانشجویان، شرکت‌های فناور و صنایع باشند.

نگاه ما این است که این ظرفیت‌ها به صورت جزیره‌ای فعالیت نکنند، بلکه در قالب یک شبکه فناوری استانی به یکدیگر متصل شوند.

استان خراسان‌رضوی از تنوع کم‌نظیری در حوزه معدن، صنایع غذایی، کشاورزی، سلامت، زیست‌فناوری، صنایع ساخت و تولید، هوش مصنوعی، محیط زیست و گردشگری برخوردار است و واحد‌های دانشگاه آزاد اسلامی نیز در نقاط مختلف استان ظرفیت‌های تخصصی متفاوتی دارند.

چشم‌انداز ما ایجاد یک اکوسیستم منسجم است که بتواند مسئله را از صنعت و جامعه دریافت کند، تیم تخصصی برای آن شکل دهد، نمونه اولیه و دانش فنی ایجاد کند و در نهایت محصول یا خدمت قابل عرضه به بازار ارائه دهد. به عبارت دیگر، هاب‌های فناوری باید مسیری را فراهم کنند که دانش دانشگاه به فناوری و فناوری به ارزش اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود.

مدل ارتباط هاب‌های فناوری با صنعت و دستگاه‌های اجرایی

آگاه: ارتباط میان صنعت و دانشگاه همواره یکی از گلوگاه‌های اصلی توسعه بوده است. مدل تعاملی هاب‌های فناوری واحد مشهد با صنایع مستقر در استان خراسان‌رضوی و دستگاه‌های اجرایی چگونه تعریف شده و چه سازوکار‌هایی برای کاهش فاصله میان «نیاز صنعت» و «خروجی‌های پژوهشی» به کار گرفته شده است؟

مرادی: یکی از گلوگاه‌های دیرینه ارتباط دانشگاه و صنعت این بوده که دانشگاه بیشتر از «توانمندی‌های خود» سخن گفته و صنعت از «مسائل و نیاز‌های خود». در حالی که برای شکل‌گیری یک همکاری مؤثر، باید میان این دو زبان مشترک ایجاد شود. رویکرد ما در دانشگاه آزاد اسلامی مشهد حرکت از پژوهش عرضه‌محور به پژوهش و فناوری تقاضامحور است.

در این مدل تلاش می‌کنیم ابتدا مسئله واقعی صنعت یا دستگاه اجرایی شناسایی شود و سپس متناسب با آن، اعضای هیئت علمی، دانشجویان، آزمایشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و واحد‌های فناور دانشگاه در قالب یک تیم تخصصی به مسئله متصل شوند.

یکی از سازوکار‌های مؤثر در این زمینه، فرصت‌های مطالعاتی اعضای هیئت علمی در صنعت است.

در حال حاضر تعدادی از استادان دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد فرصت‌های مطالعاتی خود را در مجموعه‌های صنعتی مهمی از جمله ایران‌خودرو و صنایع فولادی می‌گذرانند.

اهمیت این برنامه در آن است که عضو هیئت علمی مدتی در محیط واقعی صنعت حضور پیدا می‌کند، با خطوط تولید، فرآیند‌ها و محدودیت‌های عملیاتی از نزدیک آشنا می‌شود و مسئله را نه از پشت میز دانشگاه، بلکه در بستر واقعی آن مشاهده می‌کند.

این ارتباط می‌تواند منشأ تعریف پروژه‌های کاربردی، پایان‌نامه‌ها و رساله‌های مسئله‌محور، توسعه فناوری و حتی شکل‌گیری محصولات جدید باشد.

در کنار آن، بازدید‌های تخصصی اعضای هیئت علمی از صنایع، جلسات مشترک با مدیران صنعتی، دریافت نیاز‌های فناورانه، تشکیل کمیته‌های تخصصی و تعریف پروژه‌های مشترک از دیگر ابزار‌هایی است که دنبال می‌کنیم.

از نگاه ما، خروجی یک همکاری موفق با صنعت نباید صرفاً یک گزارش یا مقاله باشد و نتیجه مطلوب آن است که بتوانیم هزینه‌ای را کاهش و بهره‌وری را افزایش دهیم، یک گلوگاه تولید را برطرف کنیم، تجهیزی را بسازیم، دانش فنی ایجاد کنیم یا محصول جدیدی را به بازار برسانیم.

آگاه: نقش دانشجویان و اساتید در فرآیند حل مسئله در هاب‌های فناوری چگونه تعریف شده و این هاب‌ها چگونه می‌توانند ظرفیت نخبگانی دانشگاه را از فضای تئوریک به خروجی‌های عینی، تجاری‌سازی شده و بازارپسند سوق دهند؟

مرادی: مهم‌ترین سرمایه دانشگاه اعضای هیئت علمی و دانشجویان آن هستند و هاب‌های فناوری زمانی معنا پیدا می‌کنند که بتوانند این ظرفیت انسانی را وارد فرآیند واقعی حل مسئله کنند.

در این نگاه، استاد تنها مجری یک طرح پژوهشی و دانشجو نیز صرفاً تهیه‌کننده یک پایان‌نامه نیست. استاد می‌تواند رهبر علمی یک تیم فناور باشد و دانشجویان تحصیلات تکمیلی نیز به عنوان اعضای اصلی آن تیم در مسیر طراحی، ساخت، آزمایش و توسعه فناوری مشارکت کنند.

یکی از نمونه‌های بسیار ارزشمند این رویکرد در دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، فعالیت مرکز تحقیقات مهندسی پزشکی است و در این مرکز، هم‌افزایی میان اعضای هیئت علمی و ۱۶ دانشجوی تحصیلات تکمیلی و هدایت علمی دکتر حمیدرضا کبروی منجر به شکل‌گیری یک فعالیت هدفمند در حوزه کمک به درمان و توانبخشی کودکان دارای ضایعات نخاعی شده است.

نتیجه این همکاری صرفاً انتشار مقاله نبوده، بلکه این گروه موفق شده در همین حوزه ۱۴ دستگاه و تجهیز تخصصی را طراحی، تولید و اختراع کند؛ این نمونه برای ما بسیار باارزش است؛ چراکه دقیقاً نشان می‌دهد که چگونه یک مسئله واقعی می‌تواند وارد دانشگاه شود، استاد و دانشجو حول آن یک تیم تشکیل دهند و دانش دانشگاهی نهایتاً به یک خروجی ملموس و قابل استفاده تبدیل شود.

این همان الگویی است که قصد در سایر هاب‌ها نیز توسعه دهیم؛ یعنی پایان‌نامه و رساله تحصیلات تکمیلی تا حد امکان به مسئله واقعی متصل شود و اگر ظرفیت لازم وجود داشت، مسیر آن تا نمونه اولیه، ثبت اختراع، تولید، تأسیس شرکت فناور و تجاری‌سازی ادامه پیدا کند.

به اعتقاد من، دانشجوی دانشگاه آینده باید در کنار مدرک تحصیلی، تجربه حل یک مسئله واقعی، کار در یک تیم بین‌رشته‌ای و تبدیل ایده به محصول را نیز با خود از دانشگاه ببرد.

فناوری‌های محیط زیست، پسماند و اقتصاد چرخشی

آگاه: با توجه به رشد جمعیت و افزایش تولید پسماند در کلانشهر مشهد و لزوم توجه به اقتصاد چرخشی، هاب فناوری محیط زیست و صنایع مرتبط دانشگاه آزاد مشهد، چه فناوری‌هایی را در حوزه «بازیافت هوشمند پسماند»، «تولید انرژی از زباله»، «کاهش آلایندگی‌های زیست‌محیطی» یا «فرآوری محصولات جانبی پسماند» توسعه داده است؟ آیا شرکت‌های دانش‌بنیانی در این راستا شکل گرفته و با شهرداری یا سازمان‌های متولی مدیریت پسماند همکاری دارند؟

مرادی: در حوزه محیط زیست و پسماند، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد از ظرفیت مناسبی برخوردار است.

حضور اعضای هیئت علمی توانمند و متخصص در حوزه محیط زیست، پسماند، زیست‌فناوری و علوم مرتبط این امکان را فراهم کرده که مسائل این حوزه صرفاً از منظر دفع پسماند دیده نشوند، بلکه با نگاه اقتصاد چرخشی و بازیابی ارزش مورد بررسی قرار گیرند.

یکی از ظرفیت‌های مهم دانشگاه در این زمینه، مرکز تحقیقات بیولوژی کاربردی است که در حوزه فناوری‌های زیستی فعالیت دارد.

در این مجموعه، دانشگاه به دانش فنی در موضوعاتی از جمله بیوپلاستیک‌ها و تولید اسید لاکتیک از منابع زیستی دست یافته است.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم اسید لاکتیک یکی از مواد پایه در تولید پلی‌لاکتیک‌اسید یا PLA، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین خانواده‌های پلیمر‌های زیست‌تخریب‌پذیر است؛ بنابراین چنین دانش فنی می‌تواند در آینده زمینه توسعه محصولاتی را فراهم کند که هم ارزش اقتصادی دارند و هم درراستای کاهش وابستگی به پلاستیک‌های متداول و کاهش فشار‌های زیست‌محیطی حرکت می‌کنند.

از سوی دیگر، بسیاری از پسماند‌های آلی و زیستی را می‌توان نه به‌عنوان زباله، بلکه به‌عنوان خوراک یک فرایند زیستی و ماده اولیه تولید محصول جدید نگاه کرد و این تغییر نگاه دقیقاً در چارچوب اقتصاد چرخشی قرار می‌گیرد.

ظرفیت دانشگاه این امکان را فراهم می‌کند که در موضوعاتی مانند فرآوری پسماند‌های آلی، تولید مواد زیستی با ارزش افزوده، توسعه مواد زیست‌تخریب‌پذیر، کاهش آلاینده‌ها، بازیابی مواد و طراحی سامانه‌های هوشمند مدیریت پسماند ورود جدی‌تری داشته باشیم.

البته هدف ما این است که این فعالیت‌ها از مرحله پژوهش و دانش فنی فراتر رود و در تعامل با شهرداری مشهد، سازمان مدیریت پسماند، صنایع و سرمایه‌گذاران، به پایلوت صنعتی و سپس محصول اقتصادی تبدیل شود.

در حوزه محیط زیست، زمانی می‌توان از موفقیت واقعی سخن گفت که فناوری توسعه‌یافته علاوه بر مزیت زیست‌محیطی، قابلیت اجرا، مقیاس‌پذیری و توجیه اقتصادی نیز داشته باشد.

دانشگاه حل مسئله برای ما یک شعار نیست؛ نمونه آن فعالیت ۱۶ دانشجوی تحصیلات تکمیلی در کنار استادان مرکز تحقیقات مهندسی پزشکی است که حاصل آن طراحی و تولید ۱۴ تجهیز تخصصی برای کمک به کودکان دارای ضایعات نخاعی بوده است.

انتهای خبر/274737/