افزایش بارش‌ها هیچ‌گونه ارتباط علمی تاییده‌شده‌ای با رادارها یا فعالیت‌های انسانی ندارد

فراتر از این پرسش که آیا مداخلات انسانی باعث افزایش بارندگی شده است یا خیر، پرسش‌های دیگری نیز مطرح است؛ از قبیل اینکه آیا انسان‌ها قدرت مداخله در سامانه‌های جوی را دارند و آیا این تغییرات بی‌سابقه تنها شامل خاورمیانه می‌شود یا خیر؟ و بالاخره اینکه آیا در ماه‌های آینده این بارندگی‌ها ادامه خواهد داشت؟برای پاسخ به این پرسش‌ها خبرنگار آگاهتک با دکتر جعفر برزگر، رئیس اداره پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی استان تهران گفت‌وگویی را به شرح زیر انجام داده است:

 آیا بارش‌ها و تغییرات اقلیمی اخیر در ایران با فعالیت‌های انسانی مانند رادار‌ها مرتبط است یا پدیده‌ای طبیعی محسوب می‌شود؟

از دیدگاه علم هواشناسی و براساس شواهد معتبر جهانی و داخلی، افزایش بارش‌ها، خشکسالی‌ها و تغییرات اقلیمی در ایران پدیده‌هایی کاملاً طبیعی و ناشی از تغییرات اقلیمی جهان هستند و هیچ ارتباط علمی‌ِ تأییدشده‌ای با وجود یا نبود رادارها، امواج مصنوعی و حتی فعالیت‌های انسانی از نوع «دستکاری در اقلیم و وضعیت جو» وجود ندارد.

الگو‌های بزرگ‌مقیاس گردش عمومی جو که بر اثر موقعیت شکل گیری کم‌فشار‌ها و پرفشار‌های قدرتمند کره زمین بوجود می‌آید در برهم کنش با اثر رشته کوه‌ها و ناهمواری‌های زمین، امواجی را به وجود می‌آورند که موجب انتقال رطوبت و انرژی ناپایداری از اقیانوس‌ها و دریا‌ها به مناطق دیگر می‌شود. گرم شدن غیرعادی و گزاف بخشی از اقیانوس‌ها نسبت به بخش‌های دیگر، علاوه بر تغییر الگوی حرکت جریان آب اقیانوس ها، موجب تغییر الگو‌های جریان رطوبت هوای جهان می‌شود و پدیده‌های نوسانی بزرگ مقیاسی مانند النینو و لانینا را بوجود می‌آورد که تاثیر نیرومندی بر دما و رطوبت هوا در جو مناطق مختلف جهان دارند و اقلیم کلان جهان را متحول می‌سازند. برای خاورمیانه و از جمله ایران، نوسان‌های دیگری، چون نائو و مادن جولیان هم تاثیر چشمگیری بر اقلیم دارند.

از طرفی برهمکنش نوسان‌های بزرگ مقیاس و دورپیوند‌ها بر همدیگر دور‌های متفاوت چندین ساله خشکسالی، سال معمولی و ترسالی را بوجود می‌آورند. وجود پوشش گیاهی و جنگل ها، منابع رطوبتی مانند دریا‌ها و دریاچه‌های طبیعی و مصنوعی، چون سدها، دشت‌های خشک و نمکزار‌ها می‌توانند موجب افزایش و کاهش بارش شوند. همچنین افزایش گاز‌هایی مانند دی اکسید کربن و متان موجب اثر گلخانه‌ای و افزایش دمای کره زمین شده و بارش مناطقی، چون کشور عمدتاً گرم و خشک ایران را کاهش می‌دهد. گرچه اثر جزیره حرارتی کلان شهرها، در پی گرمایش ناشی از سوختن گسترده سوخت‌های فسیلی و آلودگی‌های شگرف ذرات و گازها، اثر نیرومندتری بر نوع و میزان بارش دارند.

آیا رادار‌ها بر بارش‌ها اثر دارند و عدم وجود آنها موجب افزایش بارندگی می‌شود؟

رادار هواشناسی و هوانوردی فقط امواج رادیویی ضعیفی ارسال و بازتاب آن را ثبت می‌کند؛ انرژی آنها در مقایسه با انرژی موجود در مقیاس اتمسفری بسیار ناچیز است و توان تغییر بارش را ندارند. دکل‌های مخابراتی، دکل‌های برق، فرستنده‌های رادیو و تلویزیون هم توانشان در برابر انرژی نهفته موجود در سامانه‌های جوی بسیار ناچیزند و اصلاً قابل‌مقایسه نیستند.

روش‌های تغییر در جو مانند بارورسازی ابر‌ها در مقیاس محدود و محلی می‌توانند، در شرایط خاص، اندکی زمان و مکان بارش را تغییر دهند، اما فقط روی ابر‌هایی که مستعد باریدن هستند. تاثیر بارورسازی ابر‌ها کوچک و با عدم قطعیت است و به هیچ عنوان جایگزین سامانه‌های بارش طبیعی نیستند و اقلیم یک منطقه را «عوض» نخواهند کرد. بنابراین، افزایش یا کاهش بارش یک منطقه، در مقیاس اقلیمی (بازه‌های بلند مدت چند ده ساله)، وابسته به دینامیک جو، اقیانوس‌ها، توپوگرافی و تغییر اقلیم جهانی و منطقه‌ای است، نه رادار و دکل و امواج انسان ساخت.

بخشی از تغییرات اقلیمی به تحولاتی بازمی‌گردد که در مقیاس کلان در جو زمین و گردش عمومی جو رخ می‌دهد. انتقال نیرومند رطوبت از اقیانوس‌ها تحت تأثیر انرژی خورشید و تشکیل سامانه‌های فشاری در برهمکنش با جریان‌های جوی و همچنین اثر پدیده‌های «دورپیوند» بر منطقه ایران و خاورمیانه، از جمله عوامل اصلی این تغییرات هستند. در ماه‌های گذشته، شرایط گردش عمومی جو زمین و اثر دورپیوند‌ها به‌گونه‌ای تغییر کرده است که افزایش بارش در خاورمیانه را به دنبال داشته است؛ این وضعیت در حالی است که طی سال‌های گذشته، بخش عمده این منطقه با کمبود بارش، خشکسالی و بحران آب مواجه بود. در حال حاضر، بسیاری از نقاط خاورمیانه تحت تأثیر این سامانه‌های بارشی با افزایش بارندگی روبه‌رو شده‌اند. در حالیکه این پدیده افزایش بارش کنونی ارتباطی با رادار یا مداخلات انسانی ندارد.

 آیا این تغییرات صرفا در خاورمیانه رخ داده یا در سایر نقاط جهان نیز مشاهده می‌شود؟

تغییرات اقلیمی محدود به ایران یا خاورمیانه نیست بلکه در مقیاس جهانی رخ می‌دهد. جو کره زمین یک سامانه آشوبناک است که در لایه‌های نزدیک به سطح زمین توان تغییرپذیری بسیار بالایی دارد. این پتانسیل که پیش‌بینی‌پذیری محدودی هم دارد، منجر به شرایط جوی متفاوت در تاثیر پذیری از نوسانات جهانی و دورپیوند‌ها در برهم کنش با اثرات محلی مناطق مختلف می‌شود. همین موضوع موجب می‌شود تا هواشناسان برای بررسی رفتار جو و تهیه و اعلام پیش بینی‌های قابل اتکاء هواشناسی، همه روزه ملزم به مدلسازی‌های عملیاتی جو، اندازه گیری و رصد انواع فراسنج هواشناسی و بازبینی نقشه‌های پیش یابی جو باشند.

هواشناسان سراسر جهان، از جمله در ایران با بررسی مستمر داده‌ها و نقشه‌های جدید هواشناسی، تصاویر راداری و ماهواره‌ها تلاش می‌کنند وضعیت جوی حال حاضر را تحلیل و شرایط آینده را پیش بینی کنند. برای نمونه، ممکن است مسیری برای حرکت پنج روز آینده یک گردباد بزرگ یا توفانی که در اقیانوس شکل گرفته است، پیش بینی شود. اما روز‌های بعد با ثبت داده‌های جدید فراسنج‌های جوی منطقه، مسیر دیگری پیش بینی شود و مناطق متفاوتی از روز قبل برای درگیرشدن و تاثیرپذیری از این توفان پیش بینی شود.
بنابراین، فرآیند‌های هواشناسی لایه‌های پایینی جو زمین بطور مداوم در حال تغییرند. در نتیجه پیش‌بینی‌ها هم همواره دستخوش تغییر هستند و اعلام پیش بینی قطعی بلندمدت امکان‌پذیر نیست. شرایط فعلی کشور نیز نتیجه همین پویایی و برهم‌کنش سامانه‌های جوی بزرگ مقیاس جهانی است و پدیده‌های جوی رخ داده دو ماه اخیر و افزایش بارش کشور نیز طبیعی است. در این میان، ادعا‌هایی مانند «ابر‌دزدی»، «تغییر عمدی اقلیم با دستکاری در جو» یا «تأثیر هدف قرار دادن رادار‌ها بر افزایش بارش»، از منظر علم هواشناسی و بر اساس منابع علمی معتبر داخل و خارج کشور، مردود و غیرقابل قبول است.

 آیا تغییرات اقلیم و گرمایش زمین می‌تواند باعث چنین تغییرات گسترده‌ای شود؟

گرمایش زمین به‌طور کلی موجب تشدید الگو‌های اقلیمی موجود می‌شود؛ به این معنا که مناطق پربارش، پربارش‌تر و مناطق کم‌بارش، کم‌بارش‌تر می‌شوند و انرژی ناپایداری‌ها تقویت می‌شود. با توجه به اینکه بخش عمده‌ای از ایران در اقلیم گرم و خشک قرار دارد، روند گرمایش زمین می‌تواند مسیر عبور سامانه‌های سرد را از ایران دور کند و در بلندمدت به کاهش بارش و تداوم خشکسالی کشور منجر شود. بررسی آمار‌های بلندمدت نیز این موضوع را تأیید می‌کند. به طوری که در سال‌های اخیر، میانگین دمای کشور روندی افزایشی و میانگین بارش روند کم شیب کاهشی داشته است. این وضعیت در بسیاری از کشور‌های دارای شرایط اقلیمی مشابه نیز مشاهده می‌شود (بجز کشور‌هایی که با راه حل‌های اصولی و رو آوردن به انرژی‌های پاک و انرژی‌های نو، این روند را مهار کرده‌اند).
در عین حال، فعالیت‌های انسانی از طریق افزایش انتشار آلاینده‌های گازی، به‌ویژه گاز‌های گلخانه‌ای مانند دی‌اکسیدکربن ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی، می‌تواند این روند را تشدید کند. همچنین تردد گسترده خودرو‌ها در کلان‌شهر‌ها منجر به آلودگی دمایی جو و شکل‌گیری «جزایر گرمایی شهری» می‌شود که این پدیده نیز می‌تواند اثر کاهشی بر بارش و اثر افزایشی بر تبخیر و تعرق داشته باشد که نیاز آبی گیاهان، جانوران و مصرف آب فعالیت‌های زیستی و کشاورزی و صنعت را افزایش می‌دهد.از این رو، کاهش و حذف مصرف سوخت‌های فسیلی، حرکت به سمت استفاده از انرژی‌های پاک، خودرو‌های برقی، هیبریدی، خورشیدی و فناوری‌های نوین می‌تواند به‌طور غیرمستقیم در بهبود شرایط اقلیمی مؤثر باشد و در دراز مدت حتی سبب افزایش بارش و تعدیل روند افزایش دما شود.

 با توجه به شرایط موجود، آیا روند افزایش بارش تا پایان سال ادامه خواهد داشت؟

بر اساس بررسی آمار میانگین‌های اقلیمی بارش و نقشه‌های پیش بینی فصلی، در بازه زمانی اردیبهشت تا مرداد ۱۴۰۵، در مناطق غربی و شمالی کشور از جمله استان تهران، افزایش بارش در حدود ۵ الی ۲۰ درصد نسبت به میانگین بلندمدت مورد انتظار می‌باشد. با این حال، به علت کاهش قابل توجه بارش در نیمه نخست سال آبی و زراعی (از ابتدای مهرماه ۱۴۰۴ تا اواخر سال ۱۴۰۴)، حتی اگر این پیش بینی‌ها رخ دهد و بارش‌ها افزایش محسوس داشته باشد، این افزایش نمی‌تواند کمبود‌های بارش دریافتی را جبران کند و تاثیر قابل ملاحظه‌ای بر منابع آب زیرزمینی داشته باشد.

به عبارت دیگر، اگر مطابق پیش بینی‌ها بارش در محدوده نرمال یا حتی بیش از نرمال هم قرار بگیرد، باز هم برای جبران کاهش ذخایر آب‌های سطحی و زیرزمینی کافی نخواهند بود. بر این اساس، بحران کم‌آبی، به‌ویژه در استان تهران، همچنان پابرجاست و ضرورت دارد سیاست‌های صرفه‌جویی، مدیریت مصرف و کنترل منابع آب با جدیت و به صورت هوشمندانه دنبال شود تا از هدررفت منابع آبی جلوگیری شود و بتوانیم چالش‌های کم آبی را بتدریج کاهش دهیم.

انتهای خبر/244584/