درخشش دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی آسیایی تایمز

به گزارش خبرگزاری آگاه، در ویرایش ۲۰۲۶ میلادی، ۹۲۹ دانشگاه از ۳۶ کشور آسیایی در این نظام رتبه‌بندی جای گرفته‌اند. بر پایۀ این گزارش، دانشگاه صنعتی شریف در جایگاه نخست ملی و ۷۶ آسیا جای گرفته است. جایگاه ۱۱ مؤسسۀ ایرانی نیز با عنوان «reporter» گزارش شده است. مؤسسه‌هایی که رتبة آسیایی آنها «reporter» است، آنهایی هستند که داده‌های خود را به «مؤسسة آموزش عالی تایمز» داده‌اند، ولی کمینة لازم برای به دست آوردن رتبة آسیایی را نداشته‌اند. در ویرایش پیشین این نظام رتبه‌بندی ۸۱ مؤسسه از ایران در میان مؤسسه‌های برتر آسیا جای گرفته بودند. در نمودار یک، روند سالانۀ شمار مؤسسه‌های ایرانی در نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز» گزارش شده است.

نمودار ۱. روند سالانۀ شمار مؤسسه‌های ایرانی در نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز»

بر پایۀ نمودار یک، روند حضور دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی مؤسسه تایمز، نشان‌دهنده یک رشد شتابان و صعودی در طول ۱۴ سال اخیر است. طبق داده‌های آماری، شمار دانشگاه‌های ایرانی از تنها ۳ مؤسسه در ویرایش ۲۰۱۳، با یک جهش قابل‌توجه در اواسط دهه ۹۰ شمسی و تداوم این روند رو به رشد، به ۹۰ دانشگاه در ویرایش ۲۰۲۶ رسیده است. این افزایش شمار دانشگاه‌ها، حکایت از کوشش نظام آموزش عالی ایران برای تقویت رؤیت‌پذیری بین‌المللی و رقابت‌پذیری در سطح قاره آسیا دارد؛ به طوری که در سال‌های اخیر، هر ساله به‌طور متوسط هفت تا نُه دانشگاه جدید از ایران به این فهرست افزوده شده‌اند.

در تحلیل این روند صعودی، باید به این نکته کلیدی توجه داشت که بخشی از افزایش کمی دانشگاه‌های ایران، متأثر از گسترش ظرفیت کل رتبه‌بندی آسیایی تایمز در طول این سال‌هاست. در حالی که رتبه‌بندی در سال‌های نخستین (۲۰۱۳-۲۰۱۵) تنها محدود به ۱۰۰ دانشگاه برتر آسیا بود، این سقف به تدریج افزایش یافته و در سال ۲۰۲۶ به ۹۲۹ دانشگاه رسیده است (نمودار ۲). بنابراین، اگرچه حضور ۹۰ دانشگاه ایرانی یک دستاورد آماری است، اما باید در نظر گرفت که همزمان با افزایش دانشگاه‌های ایران، فضای رقابتی نیز از نظر کمی بیش از ۹ برابر گسترده‌تر شده است؛ این بدان معناست که سیاست‌گذاران نباید تنها به افزایش شمار کل دانشگاه‌های حاضر در فهرست بسنده کنند، بلکه باید سهم ایران از دانشگاه‌های برتر نیز مبنای ارزیابی باشد. برای نمونه، داده‌های ویرایش ۲۰۱۳ نشان می‌دهد که ایران سه نماینده در میان ۱۰۰ دانشگاه برتر داشته است، این در حالی است که در ویرایش ۲۰۲۶ نیز تنها سه نماینده از ایران در میان ۱۰۰ دانشگاه برتر آسیا هستند (دانشگاه‌های صنعتی شریف، صنعتی امیرکبیر، و علم و صنعت ایران).

نمودار ۲. روند سالانۀ شمار مؤسسه‌های آسیایی در نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز»

رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی ویرایش ۲۰۲۶ بر پایه همان چارچوب رتبه‌بندی جهانی تایمز استوار است، با این تفاوت که وزن‌دهی شاخص‌ها برای بازتاب اولویت‌ها و ویژگی‌های مؤسسه‌های آموزش عالی در آسیا بازتنظیم شده است. این روش‌شناسی از ۱۸ شاخص عملکردی در قالب پنج معیار اصلی بهره می‌برد: آموزش یا فضای یادگیری (۲۴.۵ درصد)؛ فضای پژوهشی (۲۸ درصد)؛ کیفیت پژوهش (۳۰ درصد) که با وزن بالای خود بروندادهایی، چون استنادها، توان و برتری پژوهشی را می‌سنجد؛ چشم‌انداز بین‌المللی (۷.۵ درصد) برای سنجش جذب استعداد‌ها و همکاری‌های فرامرزی؛ و صنعت (۱۰ درصد) که به انتقال دانش و ثبت اختراعات اختصاص دارد. نکته مهم در روش‌شناسی ۲۰۲۶، توجه ویژه به شاخص‌های جدیدی مانند «تأثیر پژوهش» و «پروانه‌های ثبت اختراع» است که توانایی دانشگاه در پدیدآوری دانش کاربردی و جریان‌ساز را می‌سنجد. شاخص‌ها، سنجه‌ها، توضیح سنجه‌ها، و وزن سنجه‌های ارزیابی تایمز در جدول یک گزارش شده است.

جدول ۱. شاخص‌ها، سنجه‌ها، توضیح سنجه‌ها، و وزن سنجه‌های ارزیابی نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز»

داده‌های مورد استفاده در این نظام رتبه‌بندی از سه منبع اصلی به دست می‌آیند: نخست، داده‌های خوداظهاری که توسط دانشگاه‌ها ارائه و راستی‌آزمایی می‌شوند (شامل آمار دانشجویان، کارکنان، و درآمد‌های مالی)؛ دوم، پیمایش آوازة دانشگاهی که با بیش از ۱۰۸،۰۰۰ پاسخ از نخبگان علمی سراسر جهان، اعتبار آموزش و پژوهش را ارزیابی می‌کند؛ و سوم، پایگاه اطلاعاتی اسکوپوس که منبع اصلی استخراج داده‌های علم‌سنجی است. در ویرایش ۲۰۲۶، تحلیل ۱۷۴.۹ میلیون استناد به ۱۸.۷ میلیون اثر (شامل مقالة نشریه، مقاله همایش، کتاب، و فصل کتاب) منتشر شده در بازه پنج‌ساله ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، مبنای ارزیابی کیفیت پژوهش قرار گرفته است. آمار استناد‌ها از بازه‌ای شش ساله (یعنی از ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵) گردآوری شده‌اند. همچنین برای بخش صنعت، اطلاعات ثبت اختراع از بیش از ۱۰۰ اداره ثبت اختراع در سراسر جهان استخراج شده تا جامعیت نتایج تضمین شود.

برای تبدیل نقاط داده‌ایِ ناهمگون به امتیاز نهایی هر دانشگاه، مؤسسه تایمز از روش‌های پیشرفته آماری و نرمال‌سازی استفاده می‌کند تا عدالت میان رشته‌های مختلف علمی رعایت شود. برای مثال، از آنجا که نرخ استناد در علوم تجربی بسیار بالاتر از علوم انسانی است، امتیاز بر اساس حوزه‌های موضوعی تعدیل می‌شوند تا دانشگاه‌های جامع متضرر نشوند. همچنین در شاخص‌های بین‌المللی، متغیر جمعیت کشور‌ها لحاظ شده تا دانشگاه‌های کشور‌های بزرگ در مقایسه با کشور‌های کوچک دچار تبعیض نشوند. در نهایت، با استفاده از روش استانداردسازی «امتیاز زد» و توابع احتمالی تجمعی، جایگاه نسبی هر دانشگاه در هر شاخص تعیین و با تجمیع این امتیازها، رتبه نهایی هر مؤسسه در قاره آسیا مشخص شده است. در جدول دو، امتیاز کل و رتبه‌های ملی و آسیایی مؤسسه‌های ایرانی و در جدول سه، امتیاز و رتبة آسیایی آنها در شاخص‌های ارزیابی این نظام رتبه‌بندی آمده‌اند.

جدول ۲. امتیاز کل و رتبۀ مؤسسه‌های ایرانی در نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز» در ویرایش ۲۰۲۶ میلادی

جدول ۳. امتیاز و رتبة مؤسسه‌های ایرانی در شاخص‌های ارزیابی نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز» در ویرایش ۲۰۲۶ میلادی

تحلیل داده‌های رتبه‌بندی سال ۲۰۲۶ نشان‌دهنده توزیع متفاوتی از توانمندی‌ها در میان دانشگاه‌های برتر ایران است. دانشگاه‌های صنعتی ایران، به ویژه صنعتی شریف، صنعتی امیرکبیر و علم و صنعت ایران، عملکرد بهتری در شاخص «صنعت» از خود نشان داده‌اند. کسب امتیاز ۹۶.۷ دانشگاه صنعتی شریف و ۹۱.۹ صنعتی امیرکبیر، بیانگر پیوند عمیق این مؤسسه‌ها با بخش تولید و موفقیت در جذب پروژه‌های صنعتی است. همچنین، دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل با کسب امتیاز ۸۶.۴ در «کیفیت پژوهش»، بالاترین رتبه کشوری را در این شاخص به دست آورده که نشان‌دهنده تمرکز ویژه این دانشگاه بر پدیدآوری مقاله‌های پراستناد در سطح بین‌المللی است.

از سوی دیگر، در شاخص «فضای آموزشی»، دانشگاه‌های علوم پزشکی عملکرد بهتری داشته‌اند. دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه و علوم پزشکی تهران با کسب رتبه‌های ۳۳ و ۳۶ آسیایی، برترین عملکرد را در این بخش داشته‌اند. این موفقیت عمدتاً ناشی از نسبت مناسب استاد به دانشجو و نرخ بالای دانش‌آموختگان دکتری در این مؤسسه‌ها است. در حالی که دانشگاه‌های جامع و صنعتی در این شاخص با چالش مواجه هستند، ثبات کیفیت آموزشی در نظام سلامت، نقطه‌قوت آموزش عالی ایران در رتبه‌بندی ۲۰۲۶ محسوب می‌شود.

علیرغم موفقیت‌های پژوهشی، شاخص «چشم‌انداز بین‌المللی» همچنان پاشنه آشیل دانشگاه‌های ایرانی است. به جز موارد معدودی نظیر دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه (امتیاز ۶۳.۸) و دانشگاه گلستان (امتیاز ۵۹.۲)، اکثر دانشگاه‌های تراز اول کشور در این شاخص امتیاز پایینی (غالباً زیر ۴۰) کسب کرده‌اند. رتبه‌های ضعیف در جذب دانشجوی بین‌المللی و همکاری‌های مشترک فرامرزی نشان می‌دهد که انزوای جغرافیایی دانشگاهی و محدودیت‌های سیاسی یا اقتصادی، مانع از تبدیل شدن توانمندی‌های داخلی به یک برند معتبر جهانی شده است.

بررسی دانشگاه‌های جامعی نظیر دانشگاه تهران و دانشگاه شیراز نشان‌دهنده یک توازن نسبی در تمامی شاخص‌هاست. دانشگاه تهران با امتیاز ۷۸.۳ در کیفیت پژوهش و ۴۳.۲ در فضای آموزشی، اگرچه در زمره برترین‌هاست، اما رقابت فشرده با دانشگاه‌های شرق آسیا (نظیر چین و کره جنوبی) باعث شده تا رتبه‌های عددی در فضای پژوهشی (رتبه ۱۳۶) با جایگاه آرمانی فاصله داشته باشد. داده‌ها گویای این واقعیت است که برای ارتقای جایگاه کلی، این دانشگاه‌ها باید علاوه بر حفظ توان پژوهشی، بر بهبود محیط پژوهشی و افزایش درآمد‌های اختصاصی از مسیر قرارداد‌های پژوهشی تمرکز بیشتری داشته باشند.

افزون بر این، علیرغم افزایش شمار دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی، مقایسه رتبه‌های سال ۲۰۲۶ با ۲۰۲۵ نشان‌دهنده یک افت نسبی در جایگاه عددی برترین دانشگاه‌های کشور است. دانشگاه صنعتی شریف از رتبه ۶۹ به ۷۶، صنعتی امیرکبیر از ۷۰ به ۷۹، علم و صنعت ایران از ۷۷ به ۸۷، و دانشگاه تهران با افتی محسوس از رتبه ۹۷ به ۱۲۰ رسیده‌اند. این جابجایی‌ها لزوماً به معنای کاهش کیفیت داخلی نیست، بلکه نشان‌دهنده سرعت بسیار بالای رشد دانشگاه‌های رقیب در شرق و جنوب شرق آسیا و همچنین سخت‌گیرانه‌تر شدن شاخص‌های کیفی پژوهش و نفوذ علمی در روش‌شناسی جدید است که لزوم بازنگری در سیاست‌های حمایتی از دانشگاه‌های تراز اول را گوشزد می‌کند.

در مقابل روند نزولی دانشگاه‌های صنعتی و جامع، برخی دانشگاه‌های علوم پزشکی موفق به بهبود چشمگیر جایگاه خود شده‌اند. دانشگاه علوم پزشکی شیراز و علوم پزشکی اصفهان که در سال ۲۰۲۵ در بازه ۲۵۱–۳۰۰ قرار داشتند، در سال ۲۰۲۶ با جهشی قابل توجه به رتبه‌های ۱۹۱ و ۱۹۵ صعود کرده و به جمع ۲۰۰ دانشگاه برتر آسیا پیوسته‌اند. این موفقیت می‌تواند ناشی از تمرکز بالا بر شاخص‌های کمیت و کیفیت پژوهش باشد که توانسته‌اند بر خلاف جریان کلی، مسیر صعودی را طی کنند.

رتبه‌بندی ۲۰۲۶ شاهد نوسان شدیدی در برخی مؤسسه‌ها است؛ به عنوان مثال، دانشگاه صنعتی نوشیروانی بابل و دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله افت قابل توجهی را تجربه کرده‌اند. از سوی دیگر، ورود قدرتمند دانشگاه‌هایی نظیر تربیت مدرس (رتبه ۱۶۲) و جندی‌شاپور اهواز (رتبه ۳۰۱–۳۵۰) که در سال گذشته در فهرست حضور نداشتند، نشان‌دهنده پویایی در نظام جمع‌آوری داده‌ها و تلاش مؤسسه‌های جدید برای انطباق با استاندارد‌های تایمز است.

تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که بخش بزرگی از دانشگاه‌های ایران (حدود ۳۰ دانشگاه) در بازه رتبه‌های ۵۰۱ تا ۸۰۰ تثبیت شده یا با افت رتبه به این بازه سقوط کرده‌اند (مانند دانشگاه خوارزمی و رازی). این تجمع در رده‌های انتهایی جدول، هشداری برای سیاست‌گذاران است؛ چرا که نشان می‌دهد بسیاری از دانشگاه‌های کشور تنها موفق به کسب حداقل‌های لازم برای ورود به رتبه‌بندی شده‌اند، اما در رقابت کیفی برای صعود به رده‌های بالاتر، به دلیل محدودیت در بودجه‌های پژوهشی و عدم توسعه دیپلماسی علمی، دچار نوعی در جازدن یا عقب‌گرد نسبی شده‌اند. در جدول چهار مقایسة رتبۀ مؤسسه‌های ایرانی در ویرایش‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز» گزارش شده است.

جدول ۴. مقایسة رتبۀ مؤسسه‌های ایرانی در ویرایش‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز»

تحلیل آماری برونداد‌های علمی ایران در پایگاه اسکوپوس، فرضیه کاهش سرعت رشد و حتی ثبات نسبی در انتشارات علمی را تأیید می‌کند که می‌تواند زنگ خطری برای جایگاه بین‌المللی دانشگاه‌ها در سال‌های آتی باشد. همان‌طور که در نمودار سه مشاهده می‌شود، شمار انتشارات علمی کشور (شامل مقالة نشریه، مقاله همایش، کتاب، و فصل کتاب) پس از یک دوره رشد مستمر و خیره‌کننده از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۱، در سال‌های اخیر دچار نوعی ایستایی شده است؛ به طوری که رکورد ۷۸،۳۱۹ اثر در سال ۲۰۲۲، در سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ تکرار نشده و ارقام در محدوده ۷۴ تا ۷۵ هزار باقی مانده‌اند. با توجه به اینکه شاخص «بهره‌وری پژوهشی» در روش‌شناسی تایمز بر اساس شمار انتشارات به نسبت شمار اعضای هیئت علمی سنجیده می‌شود و از سوی دیگر، کشور‌های رقیب در آسیا به شدت در حال افزایش حجم انتشارات علمی خود هستند، این وقفه در رشد کمی می‌تواند به شکل مستقیم بر امتیاز فضای پژوهشی و به شکل غیرمستقیم بر امتیاز کیفیت پژوهش در دانشگاه‌های ایران اثر منفی گذاشته و روند نزول رتبه‌ها را در دوره‌های بعدی تشدید کند.

نمودار ۳. روند سالانۀ شمار انتشارات ایران در پایگاه «اسکوپوس»

بر پایه گزارش ۲۰۲۶ میلادی «تایمز»، ایران با داشتن ۹۰ دانشگاه، از نظر شمار نمایندگان، پنجمین کشور بزرگ در این رتبه‌بندی است، که نشان‌دهنده گستردگی حضور دانشگاهی ایران در سطح قاره است، هرچند برای ورود به جمع ۵۰ دانشگاه برتر، رقابت با قدرت‌های اقتصادی شرق آسیا بسیار فشرده به نظر می‌رسد. هند با ۱۲۸ مؤسسة آموزش عالی در این نظام رتبه‌بندی در جایگاه نخست آسیا از دیدگاه شمار مؤسسه‌های برتر جای گرفته است. در جدول پنج، شمار مؤسسه‌های کشور‌های آسیایی به همراه نام و رتبة برترین مؤسسة آنها در ویرایش ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز» گزارش آمده است.

جدول ۵. شمار دانشگاه‌های کشور‌های آسیا در ویرایش‌های ۲۰۲۶ نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز»

نتایج رتبه‌بندی سال ۲۰۲۶ نشان‌دهنده تثبیت جایگاه چین در صدر جدول آموزش عالی آسیا است. دانشگاه «تسینگ‌هوا» بار دیگر جایگاه نخست آسیا را به دست آورده و دانشگاه «پکن» در رتبه دوم باقی مانده است. در مجموع، چین پنج دانشگاه در میان ۱۰ دانشگاه برتر و ۲۰ دانشگاه در میان ۵۰ دانشگاه برتر آسیا دارد که نشان‌دهنده سرمایه‌گذاری راهبردی و پایدار این کشور در حوزه‌های علمی و پژوهشی است. در همین حال، سنگاپور با حضور دانشگاه ملی «سنگاپور» (رتبه ۳) و دانشگاه صنعتی «نانیانگ» (رتبه مشترک ۴) جایگاه خود را حفظ کرده است.

نکته قابل توجه در ویرایش ۲۰۲۶، تغییر در موازنه قدرت شرق آسیاست. در حالی که دانشگاه توکیو به رتبه چهارم صعود کرده، بسیاری از دانشگاه‌های ژاپن و کره جنوبی با وجود بهبود امتیاز کلی، در رتبه‌بندی سقوط کرده‌اند؛ پدیده‌ای که می‌توان آن را «عقب‌ماندگی نسبی» در برابر سرعت رشد خیره‌کننده چین و سایر رقبا توصیف کرد. این کاهش رتبه عمدتاً در شاخص‌های «محیط پژوهشی»، «کیفیت پژوهش» و «ارتباط با صنعت» مشاهده شده است؛ جایی که سیستم گسترده دانشگاهی چین با بودجه‌های کلان و جذب نخبگان بین‌المللی، فضای رقابت را تنگ‌تر کرده است. همچنین، مالزی به عنوان یکی از نوپدید‌های این ویرایش، با دانشگاه تکنولوژی «پتروناس» (رتبه ۳۵) و ارتقای چندین مؤسسه دیگر به جمع ۱۰۰ دانشگاه برتر، خود را به عنوان قطب جدید آموزش عالی در منطقه معرفی کرده است.

بر پایۀ ویرایش ۲۰۲۶ میلادی نظام رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیایی «مؤسسۀ آموزش عالی تایمز»، «Tsinghua University» پیشگام است و «Peking University»، «National University of Singapore»، «Nanyang Technological University, Singapore»، «The University of Tokyo»، «University of Hong Kong»، «Fudan University»، «Zhejiang University»، «Shanghai Jiao Tong University»، و «Chinese University of Hong Kong» در جایگاه دوم تا دهم هستند.

پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) با ساخت و به‌روز‌رسانی ابزار‌هایی حرفه‌ای برای ارزیابی و سنجش علم، فناوری، و نوآوری کشور می‌کوشد تا در زمینه‌های در پیوند با مأموریت‌هایش به سیاست‌گذاران برای برنامه‌ریزی‌های درست و کارآمد یاری رساند. این گزارش نیز از انتشارات سامانة جایگاه علم، فناوری، و نوآوری ایران در جهان (نما) است که به پایش و گزارشِ پیرامونِ ۹۰ شاخص گوناگون از ۵۵ نهاد جهانی در حوزه‌های علم، فناوری، و نوآوری می‌پردازد و در نشانی NEMA.IRANDOC.AC.IR در دسترس همگان است.

انتهای خبر/246303/