تحلیل فضایی ـ اجتماعی تداوم حضور مردم در خیابان‌ها و میدان‌ها

«حسین کلانتری» خلیل‌آباد رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان البرز و واحد کرج و استاد تمام برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای در یادداشتی اختصاصی برای خبرگزاری آگاه نوشت؛ خیابان‌ها و میدان‌ها در طول تاریخ، صرفاً عناصر کالبدی شهر نبوده‌اند؛ بلکه مهم‌ترین عرصه‌های ظهور اراده جمعی، مشارکت اجتماعی و کنش مدنی مردم به شمار آمده‌اند. 

هرگاه جامعه‌ای خواسته صدای خود را به گوش برساند، هویت خویش را بازتعریف کند یا در سرنوشت خود مشارکت فعال داشته باشد، فضا‌های عمومی شهری به صحنه اصلی این حضور تبدیل شده‌اند.

از این منظر، تداوم حضور مردم در خیابان‌ها و میدان‌ها طی یکصد شب را باید پدیده‌ای فراتر از یک رویداد مقطعی دانست. یکصد شب حضور مداوم، نشانه پایداری یک خواست اجتماعی، استمرار یک احساس جمعی و شکل‌گیری نوعی همبستگی میان شهروندان است. این حضور طولانی‌مدت نشان می‌دهد که فضای شهری دیگر تنها یک مکان فیزیکی نیست، بلکه به بستری برای بازنمایی هویت جمعی و مشارکت عمومی تبدیل شده است.

در تاریخ معاصر جهان، نمونه‌های متعددی از چنین حضور‌هایی دیده می‌شود. در بسیاری از کشورها، میدان‌ها و خیابان‌های مرکزی شهر‌ها به عرصه‌ای برای مشارکت مردم در مسائل اجتماعی، فرهنگی و سیاسی تبدیل شده‌اند.

آنچه این نمونه‌ها را ماندگار ساخته، نه صرفاً مطالبات یا اهداف آگاهن، بلکه استمرار حضور مردم در فضای عمومی بوده است، در حقیقت، حضور مستمر شهروندان به مکان معنا می‌بخشد و آن را به بخشی از حافظه تاریخی جامعه تبدیل می‌کند.

جامعه‌شناسان شهری معتقدند که فضا‌های عمومی، مهم‌ترین بستر شکل‌گیری «حوزه عمومی» هستند.

حوزه عمومی جایی است که شهروندان می‌توانند درباره مسائل مشترک گفت‌و‌گو کنند، دیدگاه‌های خود را بیان نمایند و در سرنوشت جامعه نقش ایفا کنند؛ از این منظر، خیابان و میدان صرفاً محل عبور نیستند؛ بلکه عرصه گفت‌وگوی اجتماعی و مشارکت مدنی هستند

زمانی که حضور مردم از چند ساعت یا چند روز فراتر می‌رود و به یکصد شب می‌رسد، پدیده‌ای مهم رخ می‌دهد. در این شرایط، روابط انسانی عمیق‌تر می‌شود، شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد و نوعی سرمایه اجتماعی به وجود می‌آید.

افراد یکدیگر را بهتر می‌شناسند، اعتماد متقابل افزایش می‌یابد و احساس تعلق به جمع تقویت می‌شود، به همین دلیل، بسیاری از جنبش‌ها و حرکت‌های اجتماعی جهان، بیش از آنکه محصول سازمان‌های رسمی باشند، نتیجه شکل‌گیری همین سرمایه اجتماعی در فضا‌های عمومی بوده‌اند.

از منظر سیاسی نیز حضور در خیابان‌ها و میدان‌ها همواره یکی از شیوه‌های مشارکت شهروندان در حیات عمومی جامعه بوده است. در جوامع مختلف، مردم از طریق حضور در فضا‌های عمومی، حمایت، اعتراض، مطالبه‌گری یا همبستگی خود را ابراز کرده‌اند. اهمیت این حضور در آن است که شهروندان از حالت ناظر منفعل خارج شده و به بازیگران فعال عرصه عمومی تبدیل می‌شوند.

در این میان، مفهوم «تداوم» اهمیت ویژه‌ای دارد. بسیاری از رویداد‌های اجتماعی در اثر هیجان‌های زودگذر شکل می‌گیرند و به سرعت فروکش می‌کنند، اما یکصد شب حضور، بیانگر پایداری انگیزه‌ها و استمرار مشارکت است. چنین حضوری نشان می‌دهد که یک احساس مشترک توانسته برای مدت طولانی میان افراد مختلف جامعه پیوند برقرار کند. این امر یکی از مهم‌ترین شاخص‌های بلوغ اجتماعی و توانایی جامعه در سازمان‌دهی مشارکت جمعی محسوب می‌شود.

نمونه‌های جهانی نشان می‌دهد که هرگاه مردم توانسته‌اند برای مدت طولانی در فضا‌های عمومی حضور داشته باشند، آن فضا‌ها به نماد‌های تاریخی تبدیل شده‌اند.

بسیاری از میدان‌های مشهور جهان امروزه نه به دلیل معماری خود، بلکه به دلیل خاطرات جمعی و حضور شهروندان در حافظه تاریخی ملت‌ها ماندگار شده‌اند. در حقیقت، مردم با حضور خود، تاریخ را در فضای شهر ثبت می‌کنند.

از منظر فضایی نیز یکصد شب حضور، اهمیت طراحی و کیفیت فضا‌های عمومی را آشکار می‌سازد. خیابان‌ها و میدان‌هایی که امکان تعامل، امنیت، دسترسی و تجمع را فراهم می‌کنند، ظرفیت بیشتری برای میزبانی از مشارکت اجتماعی دارند، بنابراین، معماری و شهرسازی صرفاً به ساخت بنا‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه باید زمینه حضور فعال شهروندان را نیز فراهم کند.

نکته مهم دیگر، پیوند میان حضور اجتماعی و هویت شهری است. شهر بدون حضور مردم، مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و زیرساخت‌هاست؛ اما زمانی که شهروندان در آن حضور می‌یابند و تجربه‌های مشترک خلق می‌کنند، شهر به موجودی زنده تبدیل می‌شود. یکصد شب حضور در خیابان‌ها و میدان‌ها، نمونه‌ای از همین فرایند است؛ فرایندی که طی آن، فضا به حافظه، هویت و نماد اجتماعی تبدیل می‌شود.

در نهایت، می‌توان گفت که تداوم حضور مردم در خیابان‌ها و میدان‌ها طی یکصد شب، تجلی پیوند میان فضا، جامعه و مشارکت عمومی است و این حضور نشان می‌دهد که شهر تنها با کالبد خود تعریف نمی‌شود، بلکه با حضور شهروندانی معنا می‌یابد که در سرنوشت جمعی خویش احساس مسئولیت می‌کنند.

انتهای خبر/255595/