تغییر ریل اقتصاد در عصر هوش مصنوعی/ نوسازی ساختار‌های اقتصادی ایران تعیین تکلیف می‌شود؟

گروه اقتصادی خبرگزاری آگاه؛ در شرایطی که هوش مصنوعی با پیش‌بینی خلق ۱۵ تریلیون دلار ارزش افزوده تا افق ۲۰۳۰، در حال ترسیم مجدد نقشه ثروت جهانی است، رقابت بر سر زیرساخت‌های این فناوری به نبردی ژئوپلیتیک بدل شده است. در حالی که غول‌های فناوری جهان در حال سرمایه‌گذاری‌های نجومی بر روی دیتاسنتر‌ها و پردازنده‌ها هستند، اقتصاد ایران بر سر دوراهی تأمین زیرساخت‌های گران‌قیمت و بهره‌وری حداکثری در صنایع استراتژیک قرار دارد؛ مسیری که عبور از آن، مستلزم تغییر رویکرد از تقلید صرف به طراحی مدل‌های بومی برای حل ناترازی‌های کلان صنعتی است.

انقلاب هوش مصنوعی و فرصت‌ها و چالش‌های اقتصاد ایران در عصر شتاب فناورانه

هوش مصنوعی دیگر یک مفهوم فانتزی در ادبیات علمی‌تخیلی یا ابزاری محدود به آزمایشگاه‌های فناوری نیست، بلکه به پیشران اصلی دگرگونی در ساختار اقتصاد جهانی تبدیل شده است. محاسبات نهاد‌های معتبر مالی و بین‌المللی نظیر مؤسسه مک‌کینزی و بانک گلدمن ساکس نشان می‌دهد که این فناوری تا افق سال ۲۰۳۰ میلادی می‌تواند سالانه بین ۴.۴ تا ۱۵.۷ تریلیون دلار ارزش افزوده به تولید ناخالص داخلی جهان اضافه کند؛ رقمی معادل یا فراتر از کل تولید ناخالص داخلی فعلی اقتصاد‌های بزرگی، چون چین و اتحادیه اروپا.

این جهش خیره‌کننده ناشی از اتوماسیون فرآیند‌های پیچیده، بهینه‌سازی زنجیره‌های تأمین، شتاب‌بخشی به کشفیات دارویی و پزشکی و دگرگونی بنیادین در بخش خدمات مالی و مهندسی است. در نقطه کانونی این دگرگونی، مسابقه سنگین سرمایه‌گذاری شرکت‌های فراملیتی مانند مایکروسافت، انویدیا، آلفابت و آمازون قرار دارد که تنها در طول یک سال صد‌ها میلیارد دلار صرف ساخت و توسعه زیرساخت‌های پردازشی، مراکز داده فوق‌مقیاس و تأمین انرژی پایدار برای خوشه‌های سروری خود می‌کنند.

هم‌اکنون سودآوری حاصل از ارائه خدمات ابری مبتنی بر مدل‌های زبانی بزرگ، ساخت تراشه‌های پیشرفته پردازش عصبی و ابزار‌های هوش مصنوعی مولد، به جریان نقدی اصلی غول‌های فناوری جهان بدل شده و ارزش بازار‌های مالی بین‌المللی را به سطوح تاریخی تازه‌ای کشانده است.

مسابقه ژئوپلیتیک سرمایه‌گذاری و نبرد غول‌های فناوری بر سر داده و انرژی

جهان امروز شاهد شکافی عمیق میان کشور‌هایی است که در خط مقدم تأمین مالی و توسعه سخت‌افزار‌ها و الگوریتم‌های هوش مصنوعی قرار دارند و کشور‌هایی که صرفاً مصرف‌کننده این دستاورد‌ها خواهند بود. برآورد‌های بین‌المللی حکایت از آن دارد که بخش عمده‌ای از سود سرشار اقتصادی هوش مصنوعی در سال‌های آینده به دو کانون اصلی قدرت یعنی ایالات متحده آمریکا و چین اختصاص خواهد یافت.

در این میان، هزینه‌ها تنها محدود به تحقیق و توسعه نرم‌افزاری نیست؛ بلکه چالش دسترسی به تراشه‌های زیر ۵ نانومتر، تجهیزات لیتوگرافی پیشرفته و تأمین برق پایدار برای مزارع سروری، هزینه‌های ورود به این رقابت را به صد‌ها میلیارد دلار در سال افزایش داده است. در سوی دیگر، درآمد حاصل از این فناوری با شتابی فزاینده در حوزه‌های سلامت هوشمند، کاهش چشمگیر ضایعات در خطوط صنعتی، مدیریت هوشمند بحران‌های اقلیمی و بهینه‌سازی ترازنامه‌های مالی بانک‌ها در حال نقد شدن است.

همین جذابیت اقتصادی موجب شده است که کشور‌ها سیاست‌های ارزی، بودجه‌های پژوهشی و حتی برنامه‌های امنیتی خود را با تمرکز بر حفظ نخبگان و جذب سرمایه‌های هوش مصنوعی بازنویسی کنند تا از غافله بازتوزیع ژئواکونومیک ثروت عقب نمانند.

جایگاه ایران در نقشه جدید ثروت؛ از زیرساخت‌های محاسباتی تا چالش جذب سرمایه

در جغرافیای اقتصادی ایران نیز مسئله هوش مصنوعی از یک ایده دانشگاهی به یک ضرورت راهبردی در سطح تصمیم‌گیری ملی ارتقا یافته است. بر اساس اسناد بالادستی و مصوبات شورای عالی فضای مجازی و هیئت دولت، با راه‌اندازی «سازمان ملی هوش مصنوعی» تلاش شده تا بستر‌های نهادی و سیاست‌گذاری برای جهش در این فناوری ایجاد شود و حتی دستیابی به جایگاهی در جمع کشور‌های پیشرو منطقه و جهان در افق‌های میان‌مدت هدف‌گذاری شده است.

با وجود ظرفیت عظیم نخبگان دانشگاهی و پژوهشگران برجسته ریاضی و نرم‌افزار، اقتصاد ایران در مواجهه با این تحول جهانی با چالش‌های ساختاری جدی دست‌وپنجه نرم می‌کند. فاصله بودجه‌های جاری و سرمایه‌گذاری ریالی کشور با هزینه‌کرد‌های ده‌ها میلیارد دلاری کشور‌های همسایه مانند امارات متحده عربی و عربستان سعودی در راه‌اندازی دیتاسنتر‌ها و خرید پیشرفته‌ترین پردازنده‌های گرافیکی، محسوس است. 

علاوه بر کمبود سرمایه نقدی کافی، چالش‌های زیرساختی نظیر ناترازی شبکه برق، محدودیت‌های اینترنتی و تحریم‌های فناوری در دسترسی مستقیم به تجهیزات و ابزار‌های توسعه، گلوگاه‌های اصلی سرمایه‌گذاری در این حوزه درون کشور به شمار می‌روند.

تولید ارزش در حوزه‌های مزیت‌دار؛ راهکار جبران عقب‌ماندگی در اقتصاد هوشمند

با وجود موانع سنگین مالی و زیرساختی، اقتصاد ایران محکوم به ایستایی نیست و کارشناسان تأکید دارند که درآمدزایی هوش مصنوعی برای کشور از مسیر طراحی مدل‌های بومی کاربردمحور در صنایع مزیت‌دار می‌گذرد. بخش نفت و گاز، پتروشیمی، بهینه‌سازی مصرف انرژی، زنجیره توزیع کشاورزی و لجستیک حمل‌ونقل از حوزه‌هایی هستند که کاربرد هوش مصنوعی در آنها نیازی به زیرساخت‌های غیرقابل‌دسترس نداشته و می‌تواند میلیارد‌ها دلار صرفه‌جویی اقتصادی و جلوگیری از هدررفت منابع ملی را رقم بزند.

ممانعت از مهاجرت سرمایه انسانی متخصص از طریق تخصیص معافیت‌ها و تسهیلات واقعی، ایجاد صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر مشترک میان شبکه بانکی و شرکت‌های دانش‌بنیان، و گشودن در‌های زنجیره ارزش صنایع بزرگ به روی شرکت‌های نرم‌افزاری داخلی می‌تواند هزینه‌های محدود سرمایه‌گذاری را به ارزش افزوده ملموس در تولید ناخالص داخلی تبدیل کند. ورود به این ریل‌گذاری تازه و هم‌پیوندی با روند‌های اقتصادی جهانی هوش مصنوعی، مرز میان انزوای صنعتی و شکوفایی اقتصادی ایران در دهه‌های سرنوشت‌ساز پیش رو خواهد بود.

انتهای خبر/280596/