دانشگاه‌ها؛ موتور تولید امید، عقلانیت و مقاومت در زمان جنگ

روح الله تولایی، معاون تعاملات علمی و عضو هیات علمی دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام در گفت‌وگو با خبرنگار آگاه، در پاسخ به این سوال که چرا در بسیاری از درگیری‌ها و جنگ‌ها، مراکز علمی و دانشگاهی به عنوان اهداف حساس در نظر گرفته می‌شوند و این موضوع چه تأثیری بر روند پیشرفت علمی یک کشور دارد؟، تأکید کرد: دانشگاه ها و مراکز علمی و فناوری دو ماموریت اصلی برای کشورها دارند، اول تربیت مدیران و کادر متخصص و دوم تولید فکر و ایده و دانش. این دو ماموریت باعث شده است تا دانشگاه ها مبدأ تحول در کشورهای پیشرفته و درحال توسعه جهان باشند.

وی افزود: قدرت و پیشرفت علمی و فناوری هر کشوری منجر به قدرت اقتصادی و رفاه اجتماعی، قدرت سیاسی و اجتماعی و قدرت امنیتی آن کشور خواهد شد. به همین جهت براساس مقررات یونسکو و کنوانسیون های بین المللی، حملات نظامی به دانشگاه ها و مراکز علمی جنایت جنگی محسوب می شود و همه ارتش های دنیا از این اقدام منع شده اند. اما متاسفانه در کنار سایر جنایت‌هایی که ارتش تروریستی آمریکایی صهیونی انجام می‌دهند، شاهد جنایت حمله نظامی به دانشگاه های ایران هستیم.

معاون تعاملات علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع) با بیان اینکه اگر دانش و فناوری در دانشگاه های یک کشور وارداتی باشد، با حمله نظامی از بین خواهد رفت؛ تاکید کرد: اما اگر دانش و فناوری در یک کشور بومی باشد، با حمله نظامی تنها خسارات مادی به دانشگاه ها وارد خواهد شد و اصل دانش و فناوری باقی خواهد ماند.

تولایی، ادامه داد: یکی از فرصت هایی که تحریم های ظالمانه آمریکا و غرب علیه ایران خصوصاً بعد از انقلاب اسلامی ایجاد کرده اند، بومی شدن دانش و فناوری های نوین در ایران است. به همین جهت حملات نظامی به دانشگاه های ایران تنها خسارات مالی برجای خواهد گذاشت که باید با غرامت جنگی از متجاوزین جبران شود.

این استاد دانشگاه با اشاره به نقش دانشگاه‌ها و جامعه علمی در حفظ و تداوم تولید دانش در شرایط تهدید یا بحران، گفت: نقش دانشگاه‌ها و جامعه علمی در شرایط تهدید یا بحران، فراتر از یک نهاد آموزشی صرف است و ابعاد حیاتی‌تری از جمله پشتیبانی از دفاع ملی، حفظ انسجام اجتماعی و تضمین تداوم حیات علمی کشور را در بر می‌گیرد. تاریخ نیز نمونه‌های ارزشمندی از تاب‌آوری علم در سخت‌ترین شرایط را به تصویر کشیده است.

رسالت دانشگاه‌ها در بحران جنگ فقط فردی نیست

معاون تعاملات علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع)، افزود: در شرایط بحرانی، رسالت دانشگاه‌ها و دانشمندان از سطح فردی به سطحی ساختاری و ملی ارتقا می‌یابد و در چند حوزه کلیدی نقش‌آفرینی می‌کنند.

تولایی در ادامه به تولید دانش راهبردی و پشتیبانی از دفاع ملی اشاره کرد و گفت: نخبگان دانشگاهی می‌توانند دانش و تخصص خود را برای رفع نیازهای فوری دفاعی و نظامی کشور به کار گیرند. تجربه‌های متعدد نشان داده که استفاده نظام‌مند از توان دانشگاهیان، دستاوردهای قابل توجهی در این زمینه به همراه داشته است.

وی به کانون تاب‌آوری اجتماعی و حفظ انگیزه اشاره کرد و ادامه داد: در شرایطی که جنگ موجب تزلزل روحیه و کاهش تاب آوری اجتماعی می‌شود، دانشگاه به محلی برای «تولید محتوا، امید و بازتولید عقلانیت» تبدیل می‌گردد. تداوم فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی، این پیام را به جامعه منتقل می‌کند که زندگی و آینده‌سازی حتی در بحرانی‌ترین شرایط نیز متوقف نمی‌شود. یونسکو نیز تأکید دارد که دسترسی به آموزش در شرایط بحرانی، نقشی حیاتی در حفظ امید و ثبات جوانان دارد.

تولایی با اشاره به مرکزیت روشنگری و جهاد تبیین؛ اضافه کرد: یکی از کارکردهای اصلی دانشگاه، تحلیل واقعیت‌ها، مقابله با جنگ روانی دشمن و ارائه روایتی دقیق و امیدوارکننده از تحولات است. جامعه دانشگاهی با آگاهی‌بخشی و روشنگری به موقع، به عنوان سنگری در برابر یأس و ناامیدی عمل کرده و «پیوند آگاهی را با کنش مسئولانه در جامعه» ایجاد می‌کند.

معاون تعاملات علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع)، گفت: تاریخ جهان نیز سرشار از نمونه‌هایی است که نشان می‌دهد علم و آموزش هرگز تسلیم خشونت نشده‌اند. برخی از نمونه ها عبارتند از: مثلاً با حمله ژاپن به چین در سال 1937، اساتید و دانشجویان سه دانشگاه بزرگ پکن، شینهوا و نانکای ۶۸ روز راهپیمایی کردند و اسناد و تجهیزات علمی را ۱۵۰۰ کیلومتر به جنوب کشور منتقل نمودند تا در جنگ آسیب نبیند. آنها دانشگاه ملی جنوب غربی (NSAU) را در چانگشا و بعداً در کونمینگ تأسیس کردند. این دانشگاه نماد مقاومت علمی چین بود و در طول هشت سال جنگ، دو برنده آینده جایزه نوبل و هشت دانشمندی را که روی دانش هسته ای کار کردند، تربیت کرد.

وی بیان کرد: مثال دیگر مربوط به سابقه تاریخی دانشگاه های ایران در دوران 8 سال دفاع مقدس اول است. در دوران دفاع مقدس، نه تنها فعالیت‌های علمی و فناورانه برای پشتیبانی از جبهه‌ها انجام می‌شد، بلکه دانشجویان و دانشگاهیان با روحیه‌ای مثال‌زدنی به تحصیل و پژوهش ادامه می‌دادند. نقل است که در برخی از این برهه‌ها، برگزاری امتحانات در سنگرها و در شرایط بمباران هوایی صورت می‌گرفت. یا برای مثال، در دوران 8 سال دفاع مقدس، جهاد دانشگاهی در دانشگاه‌های مختلف کشور به طراحی و ساخت قطعات یدکی اسلحه‌های نظامی و تجهیزات مورد نیاز جبهه‌ها پرداخت. همچنین دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور با راه‌اندازی بیمارستان های سیار، نقش حیاتی در پشتیبانی پزشکی از جبهه‌ها ایفا کردند.این تجربه ها نشان می‌دهد که تداوم آموزش و پژوهش حتی در شدیدترین شرایط بحرانی کشور نیز ممکن و ضروری است.

استراتژی سه‌جبهه‌ای برای حفاظت از سرمایه‌های علمی در بحران

عضو هیات علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع)‌، درباره اینکه جامعه دانشگاهی چگونه می‌تواند از سرمایه‌های انسانی و علمی خود محافظت کند و در عین حال مسیر آموزش و پژوهش را ادامه دهد؟، گفت: حفاظت از سرمایه‌های انسانی و علمی در شرایط جنگی، رسالتی فراتر از یک اقدام حفاظتی ساده است؛ این اقدام فرآیندی هوشمندانه، فعال و چندلایه به شمار می‌رود. جامعه علمی برای ایفای این نقش باید یک استراتژی جامع و عملیاتی را در سه جبهه اصلی حفاظت فیزیکی و سایبری از سرمایه‌ها، تداوم فرآیند آموزش و پژوهش، و حفظ شبکه انسانی و همبستگی به کار بگیرد.

تولایی با بیان اینکه جبهه اول حفاظت از سرمایه‌های علمی (ملموس و ناملموس) است؛ تاکید کرد: این اقدامات با هدف مصون‌سازی دانش و زیرساخت‌ها در برابر آسیب‌های مستقیم جنگی طراحی می‌شوند. حفاظت فیزیکی از زیرساخت‌ها شامل جابجایی اسناد، کتاب‌ها، تجهیزات آزمایشگاهی و نمونه‌های ارزشمند به مکان‌های امن (همچون دانشگاه‌های مناطق کم‌خطرتر یا اماکن مستحکم) است.

معاون تعاملات علمی دانشگاه جامع امام حسین (ع) در ادامه با اشاره به مفهوم حفاظت سایبری‌ در این دیدگاه، گفت: اجرای تدابیری برای جلوگیری از هک و نفوذ سایبری دشمن به زیرساخت‌های امنیتی، اقتصادی و علمی کشور از وظایف دانشگاه ها در جنگ است. همچنین آرشیو و پشتیبان‌گیری امن از همه داده‌ها، مقالات و دستاوردهای علمی در فضای ابری و مخازن دیجیتال ملی برای جلوگیری از نابودی همیشگی آن‌ها ضروری است.

تولایی در ادامه بیان کرد: انتقال دانش ضمنی (کدگذاری تجربیات) هم مورد دیگر است. فرآیند مستندسازی و ثبت نظام‌مند تجربیات و مهارت‌های عملی فرماندهان نظامی و مدیران کشور که در ذهن افراد است، برای جلوگیری از فراموشی یا از دست رفتن آن‌ها با تهدیدات جانی، مهاجرت یا بازنشستگی ضروری است. این کار به‌مثابه «کدگذاری» سرمایه‌های فکری برای نسل‌های آینده است تا دانش منحصربه‌فردی که حاصل سال‌ها تجربه است، از دست نرود.

وی با اشاره به جبهه دوم در تداوم فرآیند آموزش و پژوهش، افزود: هدف در این جبهه، متوقف نکردن چرخه تولید تا تجاری سازی علم حتی در سخت‌ترین شرایط است. مهمترین این اقدامات شامل انعطاف‌پذیری در آموزش و سنجش: (آموزش ترکیبی (Hybrid Learning): استفاده حداکثری از آموزش مجازی آنلاین و آفلاین برای برگزاری کلاس‌ها).  ارزیابی‌های جایگزین: (طراحی روش‌های سنجش نوآورانه و منعطف (مانند پروژه‌های عملی جایگزین، آزمون‌های تشریحی با فرصت بیشتر و...) به جای آزمون‌های سنتی و متمرکز برای کاهش استرس دانشجویان و استادان). حمایت از دانشجویان آسیب‌دیده: (ارائه خدمات پشتیبانی روانی و مشاوره برای دانشجویانی که درگیر بحران هستند (مثل دانشجویان مناطق جنگی یا خانواده‌های آسیب‌دیده) و برنامه‌های آموزشی جبرانی برای آن‌ها). تغییر در اولویت‌بندی پژوهش‌ها: (در شرایط جنگ، پژوهش‌ها باید جهت‌گیری عملی و مسئله‌محور داشته باشند و در راستای رفع نیازهای فوری کشور باشند) است.

تولایی بیان کرد: این تغییر جهت‌دهی بر اساس نیازهای حیاتی و دفاعی کشور انجام می‌شود و برخی از آنها عبارتند از: پشتیبانی پزشکی: آموزش و خدمات درمانی در جنگ. تجربه ایران در دوران دفاع مقدس نشان داد که دانشگاه‌های علوم پزشکی می‌توانند با راه‌اندازی سیستم‌های انتقال خون متحرک و کارگاه‌های آموزشی در مناطق جنگی، از کاهش سطح آموزش و خدمات جلوگیری کنند. ‌پشتیبانی مهندسی: بازسازی زیرساخت‌های تخریب‌شده (عمران، برق، مخابرات) با استفاده از توان مهندسی دانشگاه‌ها. در ایران، دانشگاه‌های جامع و صنعتی در بازسازی شبکه‌های آسیبدیده نقش مؤثری داشتند. ‌پشتیبانی جنگ شناختی و اجتماعی (تحلیل بحران، تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی و ارائه خدمات روانشناسی برای مقابله با اضطراب جمعی). روانشناسان اجتماعی در ایران برنامه‌هایی برای حمایت از خانواده‌های شهدا و جانبازان طراحی کردند که از تضعیف اعتماد عمومی جلوگیری کرد.

این استاد دانشگاه با اشاره به مفهوم تحلیل و تبیین درست اوضاع، گفت: در شرایط جنگ اطلاعاتی و روانی، دانشگاه باید به یک «اندیشکده اجتماعی» تبدیل شود. وظیفه غربالگری داده‌های پراکنده و جهت‌دار و ارائه تحلیلی دقیق و مستند از تحولات بر عهده دانشگاه است. همچنین، گروه‌های علوم اجتماعی با ثبت تجربیات زیسته مردم در جنگ، از فراموشی رنج‌های انسانی جلوگیری و همبستگی ملی را تقویت می‌کنند.

تولایی درباره جبهه سوم، یعنی حفاظت از سرمایه انسانی و حفظ همبستگی اضافه کرد: این جبهه به حفظ خود انسان‌ها و شبکه ارتباطی آن‌ها می‌پردازد. اهم این اقدامات شامل حفاظت از دانشمندان و اساتید در معرض خطر، مهاجرت علمی هوشمند (تسهیل حرکت موقت دانشمندان به مناطق امن‌تر برای ادامه پژوهش)، ارتباط مستمر (حفظ ارتباط میان اعضای جامعه دانشگاهی (اساتید، دانشجویان و فارغ‌التحصیلان) از طریق شبکه‌های مجازی و کانال‌های ارتباطی جایگزین). تاب‌آوری مشترک (Shared Resilience) مفهوم «تاب‌آوری مشترک» تاکید می‌کند که ادامه آموزش در جنگ، تنها به تصمیم‌گیری از بالا به پایین (Top-Down) وابسته نیست، بلکه حاصل پویایی و ابتکار عمل‌های مردمی از پایین به بالا (Bottom-Up) نیز هست. این نوآوری در شرایط فوق‌العاده، از طریق همکاری و حمایت متقابل دانشجویان واساتید در سخت‌ترین شرایط، شکوفا می‌شود. استفاده از ظرفیت دیاسپورای علمی: (شبکه‌سازی با دانشمندان و دانشگاهیان خارج از کشور برای بهره‌مندی از دانش، تجربه و شبکه ارتباطی آن‌ها در جهت حمایت از جامعه علمی داخل و بازسازی پس از جنگ).

وی ادامه داد: کلید موفقیت در این سه جبهه، انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری اجتماعی استراتژیک است. جامعه علمی باید بتواند به سرعت خود را با مسائل مستحدثه و آتی کشور و شرایط جدید وفق دهد و از همه ظرفیت‌های داخلی و بین‌المللی برای حفظ شریان‌های حیاتی علم استفاده کند. همان‌طور که تجربه نشان داده، کشورهایی که توانسته‌اند در بحران‌های بزرگ، از سرمایه‌های علمی خود محافظت کنند، در دوران پساجنگ نیز مسیر بازسازی و پیشرفت را با قدرت بیشتری طی کرده‌اند.

انتهای خبر/242533/