کودک؛ کاربر یا محصول؟ وقتی اقتصاد توجه، کودکی را به کالا تبدیل می‌کند

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آگاه، محمدمهدی سیدناصری حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان: کودک امروز فقط با صفحه نمایش روبه‌رو نیست؛ با صنعتی مواجه است که ارزش اقتصادی آن به میزان زمانی وابسته است که بتواند توجه او را در اختیار بگیرد. این تفاوتی اساسی است. اگر در گذشته رسانه برای جلب مخاطب تلاش می‌کرد، امروز بسیاری از پلتفرم‌های دیجیتال با استفاده از الگوریتم‌های پیچیده، رفتار کاربر را تحلیل می‌کنند تا او را برای مدت بیشتری در محیط خود نگه دارند.

در این میان، کودک یکی از آسیب‌پذیرترین کاربران است؛ زیرا توانایی او برای تشخیص سازوکار‌های اقناعی، تبلیغاتی و طراحی‌های رفتاری هنوز در حال شکل‌گیری است. آنچه در ظاهر یک بازی، ویدئو، برنامه آموزشی یا شبکه اجتماعی کودکانه به نظر می‌رسد، ممکن است بخشی از یک اقتصاد بزرگ‌تر باشد که سرمایه اصلی آن «توجه» انسان است. هر دقیقه بیشتر، هر کلیک بیشتر و هر بار بازگشت دوباره کاربر، برای پلتفرم ارزش اقتصادی دارد؛ بنابراین مسئله دیگر صرفاً این نیست که کودک چه محتوایی می‌بیند؛ بلکه باید پرسید چه سازوکاری او را وادار می‌کند که همچنان بماند.

اینجا حقوق کودک با مفهوم نسبتاً جدیدی مواجه می‌شود: حق کودک بر برخورداری از محیط دیجیتال سالم. اگر طراحی یک سامانه عامدانه بر اساس آسیب‌پذیری‌های روان‌شناختی کودک انجام شود، آیا می‌توان همچنان آن را صرفاً یک محصول تجاری دانست؟ اگر یک برنامه با اعلان‌های مکرر، پاداش‌های فوری، پیشنهاد‌های پی‌درپی و محتوای شخصی‌سازی‌شده، کودک را به بازگشت دائمی ترغیب کند، مسئولیت پلتفرم در برابر پیامد‌های این طراحی چیست؟

این پرسش‌ها در جامعه ایران اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند؛ زیرا بخش بزرگی از کودکان بدون آنکه خانواده‌ها شناخت کافی از معماری و منطق اقتصادی پلتفرم‌ها داشته باشند، وارد محیط‌های دیجیتال شده‌اند. بسیاری از والدین می‌دانند فرزندشان «زیاد با گوشی کار می‌کند»، اما نمی‌دانند چرا این ابزار تا این اندازه توانایی حفظ توجه او را دارد. در چنین شرایطی، نمی‌توان تمام مسئولیت را بر دوش خانواده گذاشت. والدین نمی‌توانند به تنهایی با فناوری‌هایی رقابت کنند که میلیارد‌ها تومان و دلار برای طراحی رفتار کاربران هزینه می‌کنند.

مسئولیت باید میان خانواده، مدرسه، دولت و پلتفرم‌ها تقسیم شود. دولت باید قواعد حمایت از کودکان را به‌روز کند، مدارس باید سواد دیجیتال انتقادی را آموزش دهند، خانواده‌ها باید با منطق اقتصاد توجه آشنا شوند و پلتفرم‌ها نیز باید مسئولیت طراحی خود را بپذیرند.

کودک نباید صرفاً «کاربر کوچک‌تر» یک محصول بزرگسالانه تلقی شود. آسیب‌پذیری سنی او اقتضا می‌کند استاندارد‌های متفاوتی برای طراحی خدمات دیجیتال اعمال شود.

در نهایت، شاید لازم باشد سؤال را از «کودک چقدر از اینترنت استفاده می‌کند؟» به سؤال مهم‌تری تغییر دهیم که اینترنت برای گرفتن توجه کودک چگونه طراحی شده است؟

تا زمانی که این سؤال را نپرسیم، بخش مهمی از مسئله را ندیده‌ایم. کودک نباید سرمایه خام اقتصاد توجه باشد. فناوری باید در خدمت رشد او قرار گیرد، نه اینکه رشد و آسیب‌پذیری او به فرصتی برای افزایش زمان ماندگاری و سودآوری تبدیل شود.

انتهای خبر/277369/