چگونه زیست‌بوم نوآوری معدن شکل می‌گیرد؟ / پیوند دانشگاه، دانش‌بنیان‌ها و صنعت در خدمت تکمیل زنجیره ارزش مواد معدنی

به گزارش خبرگزاری آگاه؛ ایران با برخورداری از ذخایر متنوع و گسترده معدنی، ظرفیت قابل توجهی برای تبدیل شدن به یکی از بازیگران اثرگذار در اقتصاد معدنی منطقه دارد، اما بهره‌برداری از این ظرفیت تنها با افزایش میزان استخراج محقق نمی‌شود. تجربه کشور‌های توسعه‌یافته معدنی نشان می‌دهد ارزش واقعی منابع زیرزمینی زمانی آشکار می‌شود که استخراج مواد خام با فناوری‌های نوین، فرآوری پیشرفته و توسعه صنایع پایین‌دستی همراه باشد.

در شرایطی که اقتصاد کشور بیش از گذشته به توسعه منابع درآمدی پایدار و غیرنفتی نیاز دارد، بخش معدن و صنایع معدنی می‌تواند به یکی از پیشران‌های مهم رشد اقتصادی تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه نگاه به این بخش از استخراج و فروش مواد اولیه فراتر رفته و تکمیل زنجیره ارزش، توسعه فناوری و تولید محصولات با ارزش افزوده بالا در کانون سیاست‌گذاری‌ها قرار گیرد.

در این میان، دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در تغییر مسیر توسعه بخش معدن ایفا کنند؛ ظرفیتی که استفاده هدفمند از آن، علاوه بر کاهش وابستگی به فناوری‌های خارجی، می‌تواند زمینه افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌های تولید و ایجاد صنایع جدید مبتنی بر منابع معدنی را فراهم کند.

صنعت معدن در جهان امروز دیگر صنعتی صرفاً متکی بر استخراج مواد از دل زمین نیست. فناوری‌های نوین، تمامی مراحل فعالیت معدنی از اکتشاف و شناسایی ذخایر تا استخراج، فرآوری و تولید محصولات نهایی را تحت تأثیر قرار داده‌اند. هوش مصنوعی، تحلیل داده‌های بزرگ، اینترنت اشیا، تجهیزات هوشمند، سامانه‌های کنترل از راه دور و فناوری‌های نوین فرآوری، بخشی از ابزار‌هایی هستند که می‌توانند ساختار سنتی فعالیت‌های معدنی را متحول کنند.

استفاده از این فناوری‌ها تنها به معنای مدرن شدن تجهیزات نیست، بلکه می‌تواند مستقیماً بر اقتصاد معدن اثرگذار باشد. افزایش دقت در اکتشاف، کاهش ریسک سرمایه‌گذاری، افزایش میزان بازیابی مواد معدنی، کاهش مصرف آب و انرژی، افزایش ایمنی و کاهش هزینه‌های تولید، از جمله دستاورد‌های توسعه فناوری در این بخش به شمار می‌رود.

این موضوع به‌ویژه برای ایران اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه بخشی از ذخایر معدنی کشور نیازمند استفاده از فناوری‌های پیشرفته‌تر برای بهره‌برداری اقتصادی است. توسعه فناوری‌های فرآوری می‌تواند امکان استفاده از ذخایر کم‌عیار و حتی بازفرآوری بخشی از باطله‌های معدنی را فراهم کند؛ موادی که در گذشته ممکن بود فاقد صرفه اقتصادی تلقی شوند، اما با تغییر فناوری به منابع جدیدی از ثروت تبدیل شوند.

خام‌فروشی مانعی در مسیر خلق ارزش افزوده

یکی از مهم‌ترین ضرورت‌های توسعه بخش معدن، فاصله گرفتن از صادرات مواد خام و حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش است.

هر ماده معدنی پس از استخراج می‌تواند مراحل مختلفی از فرآوری را طی کند و در نهایت به محصولات صنعتی و پیشرفته تبدیل شود. هرچه این زنجیره در داخل کشور کامل‌تر شود، میزان ارزش افزوده، اشتغال تخصصی و درآمد حاصل از منابع معدنی نیز افزایش خواهد یافت. بنابراین، توسعه معدن را نمی‌توان تنها با افزایش حجم استخراج ارزیابی کرد. شاخص مهم‌تر، میزان ارزشی است که از منابع معدنی در داخل کشور ایجاد می‌شود.

تکمیل زنجیره ارزش به این معناست که کشور از مرحله استخراج ماده اولیه عبور کرده و با توسعه صنایع فرآوری و پایین‌دستی، سهم بیشتری از ارزش اقتصادی منابع خود را در داخل حفظ کند. این رویکرد علاوه بر کاهش خام‌فروشی، می‌تواند زمینه ایجاد صنایع جدید، توسعه صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر و افزایش توان رقابت‌پذیری اقتصاد کشور را فراهم کند.

اما تکمیل این زنجیره بدون توسعه فناوری امکان‌پذیر نیست. بسیاری از حلقه‌های ارزش افزوده در صنایع معدنی به دانش فنی، تجهیزات تخصصی و فناوری‌های پیشرفته وابسته‌اند و از همین رو، فناوری باید به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه این بخش مورد توجه قرار گیرد.

دانشگاه ظرفیت بزرگی برای حل مسائل واقعی معدن

در این میان، دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور از ظرفیت گسترده‌ای برای پاسخگویی به نیاز‌های فناورانه صنعت معدن برخوردارند. دانشگاه‌ها در رشته‌هایی مانند مهندسی معدن، زمین‌شناسی، متالورژی، مواد، مکانیک، برق، محیط زیست و فناوری اطلاعات، توان علمی و نیروی انسانی متخصص قابل توجهی تربیت کرده‌اند که می‌توانند در حل بسیاری از مسائل صنعت معدن نقش‌آفرینی کنند.

با این حال، یکی از چالش‌های مهم، فاصله میان دانش تولیدشده در محیط‌های علمی و نیاز‌های واقعی صنایع است. برای استفاده مؤثر از توان دانشگاه‌ها، پژوهش‌های علمی باید بیش از گذشته به سمت حل مسائل واقعی معادن حرکت کنند. مسائلی مانند افزایش دقت اکتشاف، طراحی تجهیزات مورد نیاز، افزایش بازیابی مواد معدنی، فرآوری ذخایر کم‌عیار، مدیریت مصرف آب و انرژی، کاهش آثار زیست‌محیطی و افزایش ایمنی، حوزه‌هایی هستند که می‌توانند به موضوع همکاری مستقیم دانشگاه و صنعت تبدیل شوند.

در واقع، دانشگاه زمانی می‌تواند نقش مؤثرتری در توسعه بخش معدن ایفا کند که از تولید دانش صرف عبور کرده و در فرآیند تبدیل دانش به فناوری و محصول نیز حضور داشته باشد.

سرمایه‌گذاری در فناوری حلقه ضروری توسعه معدن

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در مسیر توسعه فناوری، فاصله میان تولید دانش و ورود آن به مقیاس صنعتی است. بسیاری از ایده‌ها و فناوری‌های دانشگاهی برای تبدیل شدن به یک محصول صنعتی، نیازمند سرمایه‌گذاری، اجرای طرح‌های آزمایشی و عبور از مرحله پایلوت هستند. به همین دلیل، بدون مشارکت شرکت‌های بزرگ معدنی و سرمایه‌گذاری هدفمند در تحقیق و توسعه، بسیاری از ظرفیت‌های علمی کشور به مرحله تجاری‌سازی نخواهند رسید.

صنایع بزرگ معدنی می‌توانند با تعریف نیاز‌های فناورانه، حمایت از پروژه‌های تحقیقاتی کاربردی و سرمایه‌گذاری در شرکت‌های فناور، نقش مهمی در شکل‌گیری بازار فناوری‌های معدنی ایفا کنند. ایجاد سازوکار‌های تأمین مالی برای پروژه‌های فناورانه، توسعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر و تشکیل صندوق‌های تخصصی نیز می‌تواند مسیر تبدیل ایده به فناوری صنعتی را کوتاه‌تر کند.

زنجیره توسعه معدن باید به هم متصل شود

یکی از مهم‌ترین نیاز‌های امروز بخش معدن، ایجاد ارتباط مؤثر میان سه ضلع دانشگاه، شرکت‌های دانش‌بنیان و صنعت است. دانشگاه‌ها ظرفیت تولید دانش و تربیت نیروی انسانی متخصص را دارند، شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند دانش را به فناوری و محصول تبدیل کنند و صنایع معدنی نیز با ارائه نیاز‌های واقعی و سرمایه‌گذاری، زمینه استفاده از این فناوری‌ها را فراهم می‌کنند.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که هر یک از این بخش‌ها به صورت جداگانه فعالیت کنند. دانشگاه ممکن است پژوهش انجام دهد، شرکت دانش‌بنیان فناوری تولید کند و معدن نیز با یک مشکل عملیاتی مواجه باشد، اما نبود سازوکار ارتباطی میان آنها مانع از شکل‌گیری یک زنجیره مؤثر شود. به همین دلیل، ایجاد زیست‌بوم فناوری معدن باید به یکی از اولویت‌های توسعه این بخش تبدیل شود؛ زیست‌بومی که در آن نیاز‌های صنعت به صورت شفاف اعلام شود، دانشگاه‌ها برای حل این نیاز‌ها پژوهش کنند و شرکت‌های دانش‌بنیان مسئولیت توسعه و تجاری‌سازی راهکار‌ها را بر عهده بگیرند.

در این رابطه مجید وفایی‌فرد در گفت‌و‌گو با خبرنگار خبرگزاری آگاه، با اشاره به ظرفیت‌های قابل توجه ذخایر معدنی کشور و ضرورت توسعه صنایع پایین‌دستی، اظهار کرد: یکی از موضوعات اساسی در مسیر تبدیل ذخایر معدنی به محصولات با ارزش افزوده بالاتر، توجه جدی به مسئله فناوری است.

وی با تأکید بر اهمیت فناوری در توسعه بخش معدن و صنایع معدنی افزود: توسعه فناوری و دسترسی به توانمندی‌های فناورانه، نقش تعیین‌کننده‌ای در تکمیل زنجیره ارزش مواد معدنی دارد و در این مسیر باید زمینه تقویت توان داخلی و استفاده از ظرفیت‌های موجود فراهم شود.

نقش ارتباطات بین‌المللی در توسعه فناوری معدن

این کارشناس حوزه فناوری معدن با اشاره به اهمیت ارتباطات جهانی در توسعه فناوری گفت: گسترش ارتباطات بین‌المللی می‌تواند در تقویت فناوری و انتقال دانش و فناوری‌های مورد نیاز بخش معدن مؤثر باشد. وفایی‌فرد همچنین بر ضرورت توجه دولت به فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای توسعه ارتباطات بین‌المللی و تقویت جریان انتقال فناوری تأکید کرد و افزود: در کنار این موضوع، باید توانمندسازی شرکت‌های داخلی، به‌ویژه شرکت‌های دانش‌بنیان، در دستور کار قرار گیرد.

دانشگاه‌ها و دانش‌بنیان‌ها بازوی توسعه بومی‌سازی

وی با اشاره به ظرفیت دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان در مسیر بومی‌سازی محصولات و فناوری‌های مورد نیاز صنایع معدنی، اظهار کرد: استفاده از توان علمی و پژوهشی دانشگاه‌ها و همچنین ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان می‌تواند نقش مهمی در توسعه فناوری و کاهش وابستگی به خارج از کشور داشته باشد. تقویت ارتباط میان بخش معدن، دانشگاه‌ها و مجموعه‌های فناور و دانش‌بنیان می‌تواند زمینه را برای توسعه دانش فنی و بومی‌سازی فناوری‌های مورد نیاز این صنعت فراهم کند.

ظرفیت بالای فولاد‌های آلیاژی و محصولات مسی در صنایع پایین‌دستی

وفایی‌فرد با اشاره به ظرفیت برخی ذخایر و مواد معدنی کشور برای توسعه صنایع پایین‌دستی، تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر را ضرورتی مهم برای استفاده بهینه از ظرفیت‌های معدنی دانست.

وی در این زمینه به ظرفیت توسعه صنایع پایین‌دستی در حوزه تولید فولاد‌های آلیاژی و همچنین انواع محصولات مسی اشاره کرد و گفت: این حوزه‌ها می‌توانند در توسعه زنجیره ارزش بخش معدن و افزایش تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر نقش مؤثری داشته باشند.

وی همچنین با اشاره به اهمیت مواد و محصولات راهبردی و کاربرد‌های صنعتی آنها، توسعه صنایع مرتبط با این بخش را دارای ظرفیت قابل توجهی برای گسترش فعالیت‌های صنعتی کشور عنوان کرد.

وابستگی به ماشین‌آلات و تجهیزات خارجی

این کارشناس حوزه فناوری معدن در ادامه، وابستگی به ماشین‌آلات و تجهیزات خارجی را یکی از موضوعات مؤثر بر روند توسعه بخش معدن دانست و بر ضرورت توجه بیشتر به ظرفیت‌های داخلی برای بومی‌سازی تجهیزات و فناوری‌های مورد نیاز تأکید کرد.

وفایی‌فرد با اشاره به نقش دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان در این زمینه، استفاده از توان علمی و فناورانه کشور را در کاهش وابستگی و توسعه توان داخلی مؤثر ارزیابی کرد.

انتهای خبر/277457/