دومین همایش ملی قرآن و روان‌شناسی در دانشگاه تهران برگزار شد/ تأکید بر تولید نظریه‌های روان‌شناسی مبتنی بر مبانی قرآنی

به گزارش خبرنگار آگاه، دومین همایش ملی قرآن و روان‌شناسی با محوریت «نقش روان‌شناسی و مشاوره با رویکرد اسلامی و قرآن‌محور در جهت‌دهی به دانش آینده» صبح امروز، ۲۲ مهر ۱۴۰۵، در دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران برگزار شد.

فاطمه فیاض، دانشیار گروه روان‌شناسی پژوهشکده زنان دانشگاه الزهرا (س)، نایب‌رئیس انجمن روان‌شناسی اسلامی ایران و دبیر اجرایی همایش، در این مراسم با تأکید بر ضرورت حرکت روان‌شناسی اسلامی از نظریه به سمت کاربست و عمل اظهار کرد: روان‌شناسی اسلامی باید در همه حوزه‌ها از مرحله نظریه‌پردازی به سمت عمل حرکت کند و در حوزه‌هایی مانند حکمرانی، هویت نوجوانان و جوانان، کاهش طلاق، افزایش میل به زندگی، ارتقای سلامت روان و امیدآفرینی در جامعه نقش مؤثری داشته باشد.

وی افزود: تحقق این هدف بدون رجوع به مبانی توحیدی در انسان‌شناسی و اتکا به جهان‌بینی توحیدی امکان‌پذیر نیست. همه رویکرد‌های روان‌شناختی بر مبانی فلسفی و فکری استوار هستند و ما نیز منبعی غنی و مستحکم به نام وحی در اختیار داریم که تا زمانی که به آن رجوع نکنیم، نمی‌توانیم مسائل و مشکلات فردی و اجتماعی را به‌درستی حل کنیم.

انجام پژوهش‌های قرآنی در ۱۴ حوزه روان‌شناسی

فیاض با اشاره به فعالیت هسته پژوهشی قرآن و روان‌شناسی دانشگاه تهران از سال ۱۳۹۰ گفت: طی ۱۵ سال گذشته، پژوهش‌های متعددی در این هسته در حوزه‌هایی مانند اختلال‌شناسی، افسردگی، استعدادشناسی، تعارض‌های زوجی، مسائل خانواده، روان‌درمانی و تدوین بسته‌های آموزشی و درمانی انجام شده است.

وی افزود: در این مدت حدود ۱۰۰ پایان‌نامه و رساله دکتری به نتیجه رسیده و حدود ۲۵۰ خروجی علمی در قالب کتاب، مقاله و رساله تولید شده است.

دبیر اجرایی همایش با اشاره به یکی از طرح‌های مهم این هسته پژوهشی اظهار کرد: یکی از اقدامات اصلی، تدوین ساختار و نظام روان‌شناسی از منظر قرآن بوده است. در این پژوهش تلاش کردیم مشخص کنیم آیا می‌توان ساختاری برای روان‌شناسی از قرآن استخراج کرد و این ساختار چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی با حوزه‌های موجود روان‌شناسی دارد.

وی ادامه داد: بر اساس مطالعات انجام‌شده، ۱۴ حوزه موضوعی اصلی شناسایی شده است که از جمله آنها می‌توان به حقیقت‌شناسی، توان‌شناسی، شاکله‌شناسی، اختلال‌شناسی، درمان و سلامت، رشد و کمال، روابط، نعمت‌شناسی و خلقت‌شناسی اشاره کرد. کتاب مربوط به این ساختار نیز قرار است تا پایان ماه منتشر شود.

فیاض با بیان اینکه پژوهش‌های این هسته در سه سطح بنیادی، راهبردی و کاربردی انجام می‌شود، گفت: انجمن روان‌شناسی اسلامی نیز حدود سه سال است که با هدف حمایت از پژوهشگران این حوزه شکل گرفته و از فعالیت‌های پژوهشی با رویکرد‌های مختلف استقبال می‌کند.

وی درباره روند رشد این حوزه اظهار کرد: در همایش پیشین که در دوران کرونا برگزار شد، حدود ۲۰۰ مقاله به دبیرخانه رسید، اما در همایش امسال بیش از ۵۳۰ مقاله دریافت شد که حدود ۳۲۵ مقاله از آنها پذیرفته شده است.

دبیر اجرایی همایش ابراز امیدواری کرد که در دوره‌های آینده، زمینه حضور گسترده‌تر استادان و پژوهشگران بین‌المللی فراهم شود و نتایج این همایش‌ها به پیشبرد روان‌شناسی اسلامی در آموزش عالی، به‌ویژه اصلاح و توسعه طرح درس‌ها و برنامه‌های آموزشی این رشته، کمک کند.

روان‌شناسی اسلامی نباید به تطبیق سطحی آیات محدود شود

رضا پورحسین، استاد تمام گروه روان‌شناسی دانشگاه تهران و رئیس دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی این دانشگاه، نیز در این همایش با اشاره به تلاش‌های انجام‌شده در حوزه روان‌شناسی و دین پس از انقلاب اسلامی اظهار کرد: بخشی از کوشش‌های اولیه در این زمینه به نوعی تطبیق‌گرایی سطحی محدود می‌شد؛ به‌گونه‌ای که برخی مفاهیم روان‌شناختی، بدون توجه کافی به تفاوت مبانی، با مفاهیم قرآنی تطبیق داده می‌شدند.

وی افزود: برای مثال، در برخی برداشت‌ها تلاش می‌شد مفاهیم مطرح‌شده در نظریه فروید با مفاهیمی مانند نفس اماره، نفس لوامه و نفس مطمئنه تطبیق داده شوند. چنین رویکردی به‌جای استخراج یک نظام روان‌شناختی از قرآن، به تطبیق سطحی مفاهیم منجر می‌شود.

رئیس دانشکده روان‌شناسی دانشگاه تهران ادامه داد: در ادامه این مسیر، توجه به موضوع فطرت به‌عنوان نقطه عزیمت روان‌شناسی و دین مطرح شد و تلاش‌هایی برای تدوین طرحی کلی از روان انسان بر اساس قرآن شکل گرفت.

پورحسین با بیان اینکه قرآن برای هدایت و شناخت انسان ظرفیت‌های مهمی دارد، گفت: برای دستیابی به چنین طرحی باید در قرآن تفحص، تدبر و تعقل کرد و یافته‌ها را به بحث و بررسی گذاشت. در عین حال، باید میان طرح مسائل پژوهشی و اثبات قطعی کاربرد‌های درمانی تمایز قائل شد.

وی تأکید کرد: نباید پیش از انجام پژوهش‌های کافی، درباره درمان قطعی اختلالاتی مانند افسردگی بر اساس قرآن ادعا‌های قطعی مطرح کرد. در حال حاضر، تلاش پژوهشگران این است که طرحی کلی از روان انسان در متن وحی استخراج کنند، نه اینکه روان‌شناسی اسلامی را در تقابل با روان‌شناسی کلاسیک قرار دهند.

این استاد دانشگاه با انتقاد از محدود کردن علم روان‌شناسی به روش‌های صرفاً آزمایشگاهی اظهار کرد: بسیاری از نظریه‌های مطرح در روان‌شناسی، از جمله برخی مفاهیم مرتبط با نظریه‌های یونگ، فروید و اریکسون، به‌سادگی در چارچوب ارزیابی‌های آزمایشگاهی قطعی قرار نمی‌گیرند. بنابراین، باید درباره مبانی و روش‌های شناخت انسان بحثی دقیق‌تر و جامع‌تر داشت.

پورحسین افزود: هدف این رویکرد، ارائه توصیف و تبیینی از نظام روانی انسان بر مبنای انسان‌شناسی الهی و تعریف راه‌های ارتقای سلامت روان و رسیدن به آرامش بر اساس نگاهی فطرت‌محور است.

وی همچنین از فعالیت مستمر پژوهشگران این حوزه قدردانی کرد و گفت: این تلاش‌ها در جهت توسعه روان‌شناسی بومی و خدمت به جامعه انجام می‌شود و حتی در شرایط جنگ و بحران نیز برخی از این گروه‌ها با حضور در میدان، خدمات روان‌شناختی را در اختیار مردم قرار داده‌اند.

ضرورت ورود مبانی اسلامی به روش‌شناسی تجربی

علیرضا یوسفی، رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور، نیز با طرح این پرسش که چگونه می‌توان میان آموزه‌های قرآنی و آموزه‌های روان‌شناختی پیوند برقرار کرد، گفت: این پیوند باید به‌گونه‌ای باشد که نه به مسیر وحیانی آسیب برسد و نه روش‌شناسی علمی دچار خدشه شود.

وی افزود: نمی‌توان صرفاً یک یافته تجربی را شناسایی کرد و سپس به دنبال معادلی برای آن در قرآن گشت و نتیجه گرفت که همان مفهوم از قبل در آموزه‌های دینی وجود داشته است. از سوی دیگر، آزمودن مستقیم آیات الهی با معیار‌های تجربی نیز روش مناسبی نیست.

یوسفی ادامه داد: راهکاری که می‌توان دنبال کرد، وارد کردن فلسفه اسلامی و نگرش اسلامی به روش‌شناسی تجربی است؛ همان‌گونه که برخی مکاتب فکری، مبانی فلسفی خود را وارد روش‌شناسی علمی کرده‌اند.

رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور با اشاره به موضوع تنظیم هیجان‌ها اظهار کرد: یکی از محور‌های مهم در بسیاری از رویکرد‌های روان‌شناختی، کنترل و تنظیم هیجان‌هاست. در آموزه‌های قرآنی نیز بر صبر، کنترل هیجان‌ها، بهره‌گیری درست از عواطف و تنظیم روابط انسانی تأکید شده است.

وی با اشاره به آموزه‌های مربوط به مودت، رحمت و شیوه تعامل انسان‌ها افزود: برای پیوند دادن این مفاهیم با روان‌شناسی، نباید تنها به تطبیق یک آیه با یک نظریه بسنده کرد؛ بلکه لازم است پژوهش‌های روان‌شناختی بر اساس روش‌شناسی معتبر انجام شوند و مبانی اسلامی نیز در شکل‌گیری این روش‌شناسی نقش داشته باشند.

یوسفی همچنین به موضوع امید و مثبت‌اندیشی اشاره کرد و گفت: در آموزه‌های قرآنی، مفاهیمی مانند توکل وجود دارد که می‌توان آنها را در چارچوب پژوهش‌های روان‌شناختی بررسی کرد. با این حال، صرف یافتن شباهت میان یک آموزه قرآنی و یک مفهوم روان‌شناختی برای تولید دانش کافی نیست.

قرآن باید مبنای تولید دانش باشد، نه صرفاً تأیید نظریه‌های موجود

حجت‌الاسلام مصطفی رستمی، رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، در این همایش با اشاره به دو مسیر متفاوت در ارتباط میان قرآن و روان‌شناسی اظهار کرد: باید مشخص کنیم که هدف از این پیوند، یافتن شواهد قرآنی برای نظریه‌های موجود است یا می‌خواهیم با بهره‌گیری از معارف قرآنی، نظریه، روش و دانش روان‌شناسی تولید کنیم.

وی افزود: اگر هدف، تولید علم اسلامی باشد، مسیر دوم اهمیت دارد؛ یعنی باید دانشی بر پایه باورها، هنجارها، قواعد و مبانی اسلامی شکل بگیرد. اینکه نظریه‌ای از پیش تولیدشده را انتخاب کنیم و سپس به دنبال مستندات قرآنی برای آن باشیم، ممکن است در ظاهر نتیجه‌ای قابل‌قبول ارائه کند، اما لزوماً به معنای تولید دانش مبتنی بر قرآن نیست.

رستمی ادامه داد: قرآن نباید صرفاً منبعی برای تأیید یافته‌های دیگران تلقی شود، بلکه می‌توان از آن برای شکل‌دهی به مبانی انسان‌شناختی، طراحی پرسش‌های جدید، طرح مسائل، تدوین فرضیه‌ها، نقد نظریه‌های موجود و جهت‌دهی به تولید دانش استفاده کرد.

رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها تأکید کرد: این رویکرد به معنای نادیده گرفتن همه دانش‌های تولیدشده بشری نیست، بلکه باید از ظرفیت دانش موجود استفاده کرد و در عین حال، مبانی و روش‌های لازم برای تولید دانش مبتنی بر نگرش اسلامی را توسعه داد.

وی با اشاره به دشواری تولید دانش بومی گفت: تولید دانش مبتنی بر مبانی اسلامی، از دغدغه‌های چند دهه گذشته جامعه علمی کشور بوده است، اما دستیابی به آن به‌سادگی امکان‌پذیر نیست و به تلاش مستمر و روشمند نیاز دارد.

سه ضرورت برای تولید نظریه‌های روان‌شناختی قرآنی

رستمی با اشاره به مقدمات لازم برای تولید نظریه‌های روان‌شناختی بر مبنای قرآن اظهار کرد: نخستین موضوع، شناخت منطق اکتشاف علمی از منابع دینی است؛ یعنی باید روشن شود که چگونه می‌توان با روش‌شناسی دقیق، از قرآن و مبانی دینی به نظریه‌های علمی دست یافت.

وی شناخت دقیق و نقادانه روان‌شناسی معاصر را دومین ضرورت دانست و افزود: روان‌شناسی امروز حاصل دهه‌ها و سده‌ها مطالعه و پژوهش است و به یک مکتب فلسفی محدود نمی‌شود. بنابراین، باید مکاتب مختلف، مبانی نظری، نقاط قوت و ضعف آنها را به‌درستی شناخت و از این شناخت در مسیر تولید نظریه بهره گرفت.

رئیس نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها، صلاحیت علمی و اخلاقی پژوهشگر را سومین ضرورت دانست و گفت: پژوهشگر برای استخراج مبانی و نظریه از قرآن باید صلاحیت لازم را داشته باشد و با مقدمات علمی و معرفتی این کار آشنا باشد.

وی همچنین بر ضرورت همکاری حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها و نهاد‌های سیاست‌گذار تأکید کرد و افزود: حوزه‌های علمیه در زمینه تفسیر قرآن، حدیث، فلسفه اسلامی، کلام، اخلاق و انسان‌شناسی دینی ظرفیت گسترده‌ای دارند و می‌توانند در استخراج نظام‌مند مبانی قرآنی و تربیت پژوهشگران میان‌رشته‌ای نقش ایفا کنند.

رستمی ادامه داد: دانشگاه‌ها نیز مسئولیت تبدیل مبانی به دانش علمی و کاربردی را بر عهده دارند و نهاد‌های حکمرانی باید از طریق سیاست‌گذاری، حمایت و ارزیابی، زمینه پیشرفت این حرکت را فراهم کنند.

قرآن و روان‌شناسی؛ از شناخت انسان تا اصلاح رفتار اجتماعی

احد آزادی‌خواه، نماینده مردم ملایر در مجلس شورای اسلامی، نیز در این همایش با اشاره به ظرفیت‌های قرآن در شناخت ابعاد مختلف انسان گفت: قرآن به موضوعاتی مانند نفس، روح، قلب، عقل، خردورزی، فطرت، کرامت انسانی، تفکر و تعقل توجه دارد و می‌توان این آموزه‌ها را در بررسی مسائل روان‌شناختی و اجتماعی مورد توجه قرار داد.

وی با تأکید بر اهمیت خردورزی و پرهیز از قضاوت بر پایه گمان افزود: قرآن انسان را به تفکر، تدبر و پرهیز از غفلت دعوت می‌کند و در موضوعاتی مانند قضاوت، تصمیم‌گیری و ارزیابی اخبار نیز بر ضرورت بررسی و اطمینان از صحت اطلاعات تأکید دارد.

آزادی‌خواه ادامه داد: در حوزه روابط اجتماعی نیز آموزه‌هایی مانند کنترل خشم، گذشت، مسئولیت‌پذیری، احترام به دیگران، توجه به خانواده و همکاری میان افراد مطرح شده است. این مفاهیم می‌توانند در بررسی رفتار فردی و اجتماعی و مسائل مرتبط با سلامت روان مورد توجه قرار گیرند.

وی با اشاره به جایگاه خانواده در قرآن گفت: موضوعاتی مانند مودت و رحمت میان همسران، مسئولیت‌پذیری در قبال خانواده، رشد اخلاقی،

انتهای خبر/283210/