مرز نقد تخصصی و لودگی کجاست؟/ فوتبال به نقد منصفانه نیاز دارد

دکتر رسول نظری، استاد مدیریت دانش در ورزش دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان، در گفت‌و‌گو با خبرنگار آگاه درباره مرز میان نقد سازنده، طنز و لودگی در فضای فوتبال اظهار کرد: زمانی که می‌خواهیم یک پدیده را تحلیل کنیم، باید سه ویژگی مهم را مدنظر قرار دهیم. نخستین موضوع، «رصد هوشمندانه» است. در ادبیات مدیریت استراتژیک، این موضوع را با عنوان «کلاه سفید» می‌شناسیم.

وی افزود: زمانی که قرار است یک تحلیل راهبردی درباره یک پدیده ارائه شود، ابتدا باید تا حد امکان داده جمع‌آوری کنیم و این داده‌ها نیز باید مبتنی بر فکت‌های موجود باشند. بخشی از این داده‌ها به مسائل فنی، بخشی به مسائل ارتباطی، بخشی به مسائل لجستیکی و بخش دیگر به زیرساخت‌ها مربوط می‌شود، بنابراین باید اطلاعات را از این چهار وجه جمع‌آوری کنیم.

نقد منصفانه پس از جمع‌آوری داده‌هاست

نظری ادامه داد: پس از جمع‌آوری داده‌ها، مرحله دوم یعنی «نقد منصفانه» آغاز می‌شود. نقد منصفانه دو ویژگی مهم دارد، نخست اینکه باید هم نیمه پر لیوان را ببینیم و هم نیمه خالی آن را. نمی‌توان ادعا کرد در حال انجام نقد منصفانه هستیم، اما فقط نقاط ضعف یک پدیده را ببینیم. از سوی دیگر، اگر صرفاً نقاط مثبت را بیان کنیم، دیگر با نقد منصفانه مواجه نیستیم و ممکن است گزارش ما بیشتر شبیه یک رپورتاژ تبلیغاتی باشد.

هر کسی با هر جایگاهی نمی‌تواند تحلیل تخصصی ارائه دهد

استاد دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان با اشاره به تفاوت میان جایگاه‌های مختلف افراد در رسانه گفت: کسی که می‌خواهد نقد کند، باید جایگاه خود و مخاطبش را بشناسد. ممکن است فردی در فضای رسانه با هدف جذب مخاطب فعالیت کند و جنس کارش نیز با یک تحلیل تخصصی کاملاً متفاوت باشد. برای مثال، در برخی برنامه‌های فوتبالی ممکن است کارشناسان متخصص درباره ساختار دفاعی، سیستم بازی، تعویض‌ها، مسائل روانی، مهارتی، تکنیکی و تاکتیکی، پرس از بالا و کار گروهی صحبت کنند. این یک سطح از تحلیل است. اما در سطح دیگری، برنامه‌ساز ممکن است هدفش همراه کردن مخاطب عمومی، افزایش دنبال‌کننده و ایجاد فضای سرگرمی باشد؛ بنابراین جنس تحلیل نیز متناسب با مأموریت برنامه تغییر می‌کند.

نظری خاطرنشان کرد: طبیعتاً ممکن است تحلیل‌هایی که در سطح عمومی ارائه می‌شوند، از نگاه یک فرد متخصص چندان قابل قبول نباشند، اما در فضای رسانه و برای جذب مخاطب عام، چنین ادبیاتی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد؛ بنابراین نمی‌توان بدون توجه به مأموریت یک رسانه یا برنامه، همه محتوا‌ها را با یک معیار واحد ارزیابی کرد.

پیشنهاد حکیمانه مرحله بعدی تحلیل مناسب است

وی سومین ویژگی یک تحلیل مناسب را «ارائه پیشنهاد حکیمانه» دانست و گفت: زمانی که داده‌ها را جمع‌آوری کردیم و نقد منصفانه‌ای انجام دادیم، به‌ویژه در سطح کارشناسی و نخبگانی، باید پیشنهاد مشخص نیز ارائه کنیم. اگر عملکرد یک باشگاه یا تیم ضعیف بوده، باید مشخص شود راهکار چیست؛ کدام بازیکن، کدام سیستم و با چه مکانیزمی می‌تواند شرایط را تغییر دهد.

تحلیلگر باید خودش را جای پدیده مورد بررسی قرار دهد

نظری اضافه کرد: در هر تحلیلی باید شرایط محیطی را نیز در نظر گرفت. باید ببینیم شرایط کشور عادی است یا بحرانی و چه عوامل دیگری بر عملکرد آن پدیده اثرگذار هستند. به قول معروف، هر کسی که می‌خواهد یک پدیده را تحلیل کند، باید خودش را در جایگاه آن پدیده و در ساختار و محتوای آن قرار دهد و سپس تحلیل خود را ارائه کند.

گروه‌های مرجع دقت بیشتری داشته باشند

وی با اشاره به نقش افراد مشهور و ورزشکاران در شکل‌دهی به افکار عمومی گفت: سطح دانش، فرهنگ و مهم‌تر از همه نگرش افرادی که دارای برد رسانه‌ای بالا یا جایگاه اجتماعی هستند، اهمیت زیادی دارد. نباید فراموش کنیم بخشی از جایگاه این افراد به واسطه رسانه و دستاورد‌های ورزشی آنها شکل گرفته است، اما این موضوع الزاماً به این معنا نیست که آنها از تمام جنبه‌ها می‌توانند الگوی مناسبی برای جامعه باشند.

استاد دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان ادامه داد: ممکن است فردی از نظر ورزشی یک الگو باشد، اما از نظر ادبیات، نگرش یا رفتار، الزاماً نتوانیم او را الگو بدانیم، بنابراین گروه‌های مرجع باید نسبت به نوع رفتاری که در رسانه انجام می‌دهند، دقت بیشتری داشته باشند.

هوش هیجانی پایین برخی چهره‌ها به فوتبال آسیب می‌زند

نظری با اشاره به برخی اظهارنظر‌های جنجالی در برنامه‌های ورزشی گفت: گاهی شاهد هستیم بازیکنی که از نظر اقتصادی و رسانه‌ای در جایگاه بالایی قرار دارد، اما به دلیل ضعف در هوش هیجانی، در یک برنامه غیرتخصصی وارد فضایی می‌شود که ممکن است برای خودش، باشگاهش و حتی تیم ملی تبعاتی ایجاد کند. وقتی یک بازیکن می‌داند بعد از جام جهانی قرار است در یک تورنمنت بزرگی مانند جام ملت‌ها حضور داشته باشد، باید نسبت به نوع اظهارنظر خود حساس باشد. اگر در یک برنامه، مربی یا فرد دیگری را به تمسخر بگیرد، این مسئله می‌تواند در آینده برای خودش و فوتبال کشور تبعات ایجاد کند.

نظری تصریح کرد: حتی اگر یک بازیکن به لحاظ پرسنال برندینگ و رسانه‌ای در جایگاه بالایی قرار داشته باشد، این مسئله به معنای آن نیست که از نظر هوش هیجانی، دانش، نگرش و درک اجتماعی نیز در همان سطح قرار دارد. نمونه‌های مشابهی را در فوتبال دیده‌ایم که یک بازیکن پس از مسابقه از الفاظ نامناسب استفاده کرده و جامعه نیز نسبت به این رفتار واکنش نشان داده است.

«پرسنال برندینگ» نباید جای دانش و تخصص را بگیرد

وی با تأکید بر ضرورت توجه به سطح مخاطب گفت: وقتی می‌خواهیم یک پدیده را تحلیل کنیم، ابتدا باید مشخص کنیم برای کدام سطح از جامعه در حال صحبت هستیم. همچنین باید ببینیم این محتوا در چه ساختاری تولید می‌شود؛ آیا یک رسانه رسمی است، یک برنامه تلویزیونی است یا یک پلتفرم که با مخاطب عام و خاص ارتباط دارد.

استاد دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان افزود: برنامه‌های مختلف مأموریت‌های متفاوتی دارند. برخی برنامه‌ها مخاطب عام را هدف قرار می‌دهند و برخی دیگر به دنبال مخاطب تخصصی هستند؛ بنابراین باید از جمیع جهات موضوع را رصد کنیم و بعد به یک تحلیل جامع برسیم.

رسانه‌ها در تفکیک نقد، طنز و تحلیل مسئولیت دارند

نظری در ادامه درباره پیامد اظهارنظر‌های غیرتخصصی در فوتبال اظهار کرد: متأسفانه این اظهارنظر‌ها گاهی جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. ممکن است فردی امروز یک حرف را تأیید کند و فردا همان فرد موضع متفاوتی بگیرد. این نشان می‌دهد بخشی از جامعه تا چه اندازه تحت تأثیر فضای رسانه‌ای قرار دارد.

وی گفت: موج این اظهارنظر‌ها می‌تواند به تیم‌های فوتبال و به‌خصوص تیم ملی آسیب وارد کند. به همین دلیل رسانه‌ها نقش مهمی در تفکیک نقد تخصصی، نقد عمومی، طنز و سرگرمی دارند. باید میان «حق اظهار نظر» و «اثرگذاری مسئولانه» یک مرز مشخص وجود داشته باشد.

رسانه‌های خاکستری؛ نقد همراه با پیشنهاد

نظری درباره دسته‌بندی رسانه‌ها نیز گفت: در ادبیات رسانه، رسانه‌ها را می‌توان به سطوح مختلفی تقسیم کرد؛ رسانه‌های سیاه، سفید، زرد و خاکستری. در یک تعریف کلی، رسانه‌های سیاه معمولاً بر نقاط منفی تمرکز دارند و ممکن است بدون توجه کافی به صحت ادعاها، صرفاً نیمه خالی لیوان را ببینند.

وی ادامه داد: رسانه‌های سفید بیشتر بر نقاط مثبت تمرکز می‌کنند و رسانه‌های زرد نیز معمولاً با هدف جذب مخاطب و افزایش درآمد، از موضوعات جنجالی و پرمخاطب استفاده می‌کنند. اما رسانه خاکستری تلاش می‌کند سه ویژگی را همزمان داشته باشد؛ رصد هوشمندانه، نقد منصفانه و ارائه پیشنهاد. در یک رسانه حرفه‌ای، صرفاً بیان اینکه یک تیم یا باشگاه عملکرد خوبی نداشته، کافی نیست. باید مشخص شود مشکل کجاست و چه راهکاری برای اصلاح آن وجود دارد.

اثرگذاری نخبگان از ماه‌ها به کمتر از ۲۴ ساعت رسیده است

این استاد دانشگاه با اشاره به سرعت انتشار محتوا در فضای مجازی گفت: حدود ۴۰ یا ۵۰ سال قبل، ممکن بود اثرگذاری عملکرد یک نخبه یا چهره اجتماعی مدت بیشتری طول بکشد. با شکل‌گیری روزنامه‌ها و نشریات تخصصی، سرعت این اثرگذاری بیشتر شد و پس از ورود اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، این روند شتاب گرفت.

وی افزود: امروز با گسترش پلتفرم‌ها و حتی ابزار‌های هوش مصنوعی، بازتاب یک کنش از سوی گروه‌های مرجع می‌تواند در کمتر از ۲۴ ساعت اتفاق بیفتد. یک اظهارنظر ممکن است در مدت کوتاهی در شبکه‌های اجتماعی فراگیر شود، اما گاهی همان محتوا به دلیل نداشتن عمق کارشناسی، عمر کوتاهی دارد و خیلی زود از فضای عمومی خارج می‌شود. در مقابل، یک مصاحبه تخصصی و عمیق ممکن است در گروه‌های مختلف کارشناسی دست‌به‌دست شود و برای مدت طولانی مورد استفاده قرار گیرد؛ بنابراین جنس کلام و نوع برنامه در میزان ماندگاری یک محتوا تأثیر مستقیم دارد.

برنامه‌ساز باید مأموریت و مدل اقتصادی خود را بشناسد

وی گفت: برنامه‌سازان باید مشخص کنند چه چشم‌اندازی دارند و چه مأموریتی را برای خود تعریف کرده‌اند. همچنین باید زنجیره تأمین منابع مالی برنامه را نیز در نظر گرفت. اگر منابع یک برنامه کاملاً از بخش خصوصی تأمین شود، طبیعی است که برنامه برای جذب دنبال‌کننده و مخاطب تلاش بیشتری کند.

استاد دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان اضافه کرد: در چنین شرایطی ممکن است برنامه‌ساز گاهی از مأموریت اصلی خود فاصله بگیرد تا بتواند دنبال‌کننده بیشتری جذب کند. به همین دلیل ممکن است در یک برنامه، هم تحلیل‌های عمیق و کارشناسی دیده شود و هم بخش‌هایی که صرفاً برای سرگرمی و جذب مخاطب طراحی شده‌اند.

فوتبال ایران به آموزش عمیق‌تر نیاز دارد

نظری با تأکید بر نقش آموزش در ارتقای سطح فوتبال اظهار کرد: یکی از مسائل مهم فوتبال ما، سطح آموزش است. دانش و توانمندی، نگرش انسان را نسبت به پدیده‌ها عمیق‌تر می‌کند و قدرت درک او را افزایش می‌دهد. پول و ثروتی که یک ورزشکار از طریق ورزش به دست می‌آورد، به‌تنهایی نمی‌تواند جای دانش و آموزش را بگیرد. اگر فردی در جایگاه یک گروه مرجع قرار دارد، باید بداند که رفتار و گفتارش روی بخش قابل توجهی از جامعه اثر می‌گذارد.

وی ادامه داد: در فوتبال و به‌خصوص در میان برخی فوتبالیست‌های سطح بالا، باید روی افزایش دانش، آموزش رسانه‌ای، هوش هیجانی و شناخت اجتماعی بیشتر کار شود. داشتن توانایی فنی در فوتبال، الزاماً به معنای برخورداری از توانایی تحلیل اجتماعی یا رسانه‌ای نیست.

گروه‌های مرجع باید نسبت به رفتار خود مسئولانه‌تر عمل کنند

وی گفت: گروه‌های مرجع، چه در حوزه سیاسی، چه اقتصادی، هنری و چه ورزشی، باید نسبت به رفتار و گفتار خود حساس باشند. ممکن است یک کنش از سوی یک فرد شناخته‌شده، در مدت کوتاهی بخش بزرگی از جامعه را تحت تأثیر قرار دهد. در شرایطی که جامعه با مشکلات مختلف اقتصادی و اجتماعی مواجه است، گروه‌های مرجع باید مراقبت بیشتری در نوع رفتار و اظهارنظر خود داشته باشند. رسانه‌ها نیز باید در این زمینه نقش حرفه‌ای خود را ایفا کنند و میان طنز، سرگرمی، نقد عمومی و تحلیل تخصصی مرز مشخصی ایجاد کنند.

تحلیل حرفه‌ای رصد هوشمندانه می‌خواهد

استاد دانشگاه آزاد اصفهان خاطرنشان کرد: تحلیل حرفه‌ای زمانی شکل می‌گیرد که ابتدا رصد هوشمندانه انجام شود، سپس نقد منصفانه صورت گیرد و در نهایت پیشنهاد حکیمانه ارائه شود. اگر این سه اصل در کنار هم قرار بگیرند، می‌توان امیدوار بود که رسانه و چهره‌های اثرگذار به جای ایجاد التهاب، به ارتقای سطح آگاهی و کیفیت فوتبال کمک کنند.

انتهای خبر/283238/