الویری: اربعین را باید به‌مثابه یک پدیده اجتماعی و دینی شناخت/طاووسی: پیاده‌روی اربعین با راهبرد رهبر شهید به پدیده‌ای جهانی تبدیل شد/سلطانی: اربعین در منظومه فکری رهبر شهید، امتداد عاشورا و وحدت امت اسلامی است

به گزارش خبرگزاری آگاه، نشست علمی «اربعین حسینی در منظومه فکری رهبر شهید، امام خامنه‌ای» به میزبانی خبرگزاری آگاه و به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد.

در این نشست، دکتر محسن الویری، پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام و استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع)؛ سعید طاووسی مسرور تاریخ‌پژوه و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی؛ و دکتر مجتبی سلطانی احمدی، تاریخ‌پژوه و دانشیار دانشگاه پیام‌نور، به ارائه دیدگاه‌ها و تحلیل‌های خود پرداختند.

بررسی تاریخچه زیارت، ابعاد رسانه‌ای و بین‌المللی پیاده‌روی اربعین و نقش آن در ایجاد پیوند عمیق میان ملت‌های ایران و عراق، از اهداف اصلی این برنامه علمی است.

حضرت زینب(س) نخستین مجری جهاد تبیین در تاریخ کربلا است

در ابتدای نشست، مجتبی سلطانی احمدی، تاریخ‌پژوه و دانشیار دانشگاه پیام‌نور، با اشاره به جایگاه اربعین حسینی در اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی اظهار داشت: در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب، اربعین حسینی صرفاً یک سنت مذهبی نیست، بلکه رسانه‌ای پرقدرت برای عاشورا و آغازگر «مغناطیس حسینی» است؛ مغناطیسی که در طول تاریخ، زیربنای قیام‌های عدالت‌خواهانه و هویت‌ساز بوده است.

وی افزود: این حماسه که با مجاهدت همراه با تبیین حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع) آغاز شد، امروز به نمادی از قدرت اسلام و جبهه مقاومت در برابر طوفان تبلیغات دشمن تبدیل شده است.

این استاد تاریخ‌پژوه در ادامه با اشاره به موضوع «اربعین حسینی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اسلامی» گفت: در آغاز این جلسه، ابتدا به معرفی مختصر یک کتاب و سپس به معرفی نسبتاً مبسوط کتاب دیگری از آثار مرتبط با رهبر شهید انقلاب خواهیم پرداخت.

سلطانی احمدی با اشاره به کتاب «آفتاب در مصاف» ادامه داد: پیش از این، این کتاب را به تفصیل معرفی کرده‌ایم. «آفتاب در مصاف» در واقع مجموعه‌ای جامع درباره علل و ابعاد حادثه عاشورا و دایرةالمعارفی از آن چیزی است که رهبر شهید انقلاب اسلامی درباره وجود مقدس حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و تحلیل قیام عاشورا در فاصله سال‌های ۱۳۵۷ تا ۱۳۹۰ بیان کرده‌اند. این اثر بر اساس ترتیب زمانی تدوین و ارائه شده است.

وی با اشاره به نخستین مطلب مندرج در این کتاب افزود: نخستین مطلب «آفتاب در مصاف» مربوط به هشتم آبان‌ماه سال ۱۳۵۷ است که در آن، رهبر شهید انقلاب فرمودند انقلاب اسلامی فرصتی برای عاشورایی شدن در اختیار ما قرار داده است. ایشان در محرم همان سال نیز در سخنانی بیان کردند که انقلاب اسلامی تداوم عاشوراست و مقاومت و مبارزه مردم در انقلاب اسلامی، لبیکی به ندای روز عاشورای امام حسین (ع) است.

این تاریخ‌پژوه با اشاره به یکی دیگر از بیانات رهبر شهید انقلاب در آذرماه سال ۱۳۵۸ خاطرنشان کرد: ایشان در آن مقطع فرمودند «انقلاب اسلامی به محرم‌های ما معنا بخشید»؛ جمله‌ای که به نظر من از عمق و اهمیت بسیاری برخوردار است.

سلطانی احمدی تصریح کرد: این بیانات نشان‌دهنده نسبت میان محرم و عاشورا با انقلاب اسلامی و همچنین بیانگر پیوند این مفاهیم با سبک حکمرانی رهبر شهید انقلاب در دوران زعامت حدود ۳۷ ساله ایشان است. خط سیر بیانات رهبر شهید انقلاب در حوزه عاشورا و اربعین، از سال‌های پیش از انقلاب تا زمان شهادت، نشان‌دهنده ذهنی منسجم و برنامه‌ریزی‌شده نسبت به مقوله قیام امام حسین (ع) است.

وی در ادامه با اشاره به کتاب دیگری که موضوع اصلی سخنان خود را به آن اختصاص خواهد داد، گفت:، اما کتاب اصلی ایشان در باب این مسئله کتاب «جاذبه حسینی» است.

سلطانی احمدی در ادامه با معرفی کتاب «جاذبه حسینی» گفت: این کتاب، گزیده بیانات حضرت آیت‌الله العظمی شهید خامنه‌ای درباره حضرت زینب (س) و اربعین حسینی است که در سه فصل با عنوان‌های «زینب کبری»، «اربعین» و «شرح فراز‌هایی از زیارت اربعین» و به شیوه‌ای تاریخی و معارفی تدوین شده است. در واقع، عصاره و جوهره اندیشه و نگاه رهبر شهید انقلاب به مقوله اربعین حسینی در این کتاب بیان شده است.

وی افزود: محتوای این اثر از کتاب شاخص «آفتاب در مصاف» استخراج شده و در ویرایش جدید، بیانات رهبر شهید انقلاب تا پایان سال ۱۴۰۰ نیز به آن افزوده شده است. از این رو، «جاذبه حسینی» می‌تواند به عنوان منبعی مستقل از کتاب «آفتاب در مصاف» برای بررسی اربعین حسینی در منظومه فکری رهبر شهید مورد استفاده قرار گیرد.

این تاریخ‌پژوه با اشاره به نگاه رهبر شهید انقلاب به پیوند عاشورا، نقش حضرت زینب (س)، رسالت امام سجاد (ع) و اربعین اظهار داشت: در کتاب «جاذبه حسینی» و در اندیشه رهبر شهید، عاشورا، نقش حضرت زینب (س)، رسالت امام سجاد (ع) و اربعین، اجزای یک حرکت تاریخی واحد هستند. از این منظر، اربعین مرحله‌ای تعیین‌کننده در تثبیت پیام کربلا و احیای آن در حافظه تاریخی امت اسلامی است.

سلطانی احمدی ادامه داد: در نگاه رهبر شهید انقلاب، عاشورا با شهادت پایان نمی‌یابد، بلکه با جهاد تبیین اهل‌بیت (ع) و با شعار تاریخی اربعین در تاریخ ادامه پیدا می‌کند. بر همین اساس، ساختار کلان کتاب «جاذبه حسینی» نیز در سه فصل تنظیم شده است؛ فصل نخست درباره حضرت زینب کبری (س)، فصل دوم درباره اربعین و فصل سوم درباره شرح زیارت اربعین است.

وی با بیان اینکه این ساختار نشان‌دهنده تلاش رهبر شهید برای بازنمایی مسیر تاریخی انتقال پیام عاشورا از سه زاویه مکمل است، تصریح کرد: در این سه‌گانه، شخصیت حامل پیام، مناسک حافظ پیام و متن زیارتی تبیین‌کننده پیام است. این سه‌گانه از نظر محتوایی کاملاً منسجم است و به مخاطب اجازه می‌دهد سیر عاشورا تا اربعین را نه به صورت مجموعه‌ای از رخداد‌های پراکنده، بلکه به عنوان یک فرایند پیوسته مشاهده کند.

این استاد تاریخ‌پژوه در ادامه به فصل نخست کتاب «جاذبه حسینی» و تحلیل رهبر شهید انقلاب از شخصیت حضرت زینب (س) اشاره کرد و گفت: نگاه رهبر شهید در این فصل بر این ایده استوار است که حضرت زینب (س) فقط شاهد مصیبت کربلا نیست، بلکه کنشگری آگاه، شجاع و مسئول است که بخش مهمی از سرنوشت تاریخی عاشورا را رقم می‌زند.

وی افزود: در این فصل بر آگاهی حضرت زینب (س) از معنای شهادت امام حسین (ع) تأکید شده است و آنجا که حضرت بر پیکر برادر می‌فرماید «بارالها، این قربانی را از ما قبول کن»، این سخن نشانه‌ای از فهم عمیق حضرت زینب (س) نسبت به جایگاه قربانی عاشورا دانسته می‌شود.

سلطانی احمدی با اشاره به جایگاه حضرت زینب (س) در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اظهار داشت: رهبر شهید، حضرت زینب (س) را به عنوان الگویی تاریخی برای زنان و مردان مؤمن معرفی می‌کند. در واقع، زینب (س) در عاشورا از نگاه رهبر شهید، ترکیبی از عاطفه، معرفت، شجاعت و عقلانیت است.

وی خاطرنشان کرد: از نگاه رهبر شهید انقلاب، حضرت زینب (س) نه تنها حافظ یاد عاشورا، بلکه نخستین مجری جهاد تبیین در تاریخ کربلا معرفی می‌شود.

اربعین؛ امتداد تاریخی عاشورا و ستون فقرات «جاذبه حسینی»

سلطانی احمدی با اشاره به فصل دوم کتاب «جاذبه حسینی» اظهار داشت: این فصل را می‌توان ستون فقرات این اثر به شمار آورد؛ چراکه در آن، اربعین از یک آیین زیارتی فراتر رفته و به عنوان پدیده‌ای اجتماعی، رسانه‌ای، سیاسی و حتی تمدنی تحلیل شده است.

وی با اشاره به جمله کلیدی رهبر شهید انقلاب درباره اربعین حسینی افزود: ایشان می‌فرمایند «با اربعین حسینی، یاد شهادت حسین (ع) زنده شد و این بسیار مهم است.» بر این اساس، اربعین در اندیشه رهبر شهید، نقش اصلی خود را در زنده نگه داشتن یاد کربلا و جلوگیری از فراموشی حقیقت عاشورا نشان می‌دهد.

این تاریخ‌پژوه ادامه داد: یکی از مهم‌ترین مدعا‌های رهبر شهید انقلاب این است که اربعین، ادامه طبیعی عاشوراست. عاشورا با شهادت و فداکاری امام حسین (ع) و یاران ایشان به اوج می‌رسد، اما اربعین با تداوم پیام و تبیین این حماسه، آن را به حافظه جمعی امت اسلامی منتقل می‌کند. بنابراین، از نظر رهبر شهید، اربعین نه یک رویداد منفصل، بلکه امتداد تاریخی عاشوراست.

«جاذبه مغناطیسی حسینی»؛ پیوندی فراتر از مرز‌های ملی

سلطانی احمدی با اشاره به یکی دیگر از نکات برجسته این فصل از کتاب «جاذبه حسینی» گفت: در این بخش، رهبر شهید انقلاب به اصطلاح «جاذبه مغناطیسی حسینی» توجه ویژه‌ای دارد. این تعبیر از اربعین تلاش می‌کند نشان دهد که نیروی محرک اصلی راهپیمایی اربعین، یک پیوند قلبی و اعتقادی است که از مرز‌های قومیت، زبان و ملیت عبور می‌کند.

وی افزود: رهبر شهید انقلاب در تبیین پدیده اربعین، به‌طور گسترده بر کارکرد رسانه‌ای آن نیز تمرکز دارد. حرکت عظیم زائران در این چارچوب، نوعی رسانه پرقدرت عاشورا تلقی می‌شود که پیام امام حسین (ع) را به مخاطبان جدید و نسل‌های آینده منتقل می‌کند. از این جهت، اربعین فقط یک مراسم دینی نیست، بلکه ابزاری برای انتقال معنا، حفظ حافظه تاریخی و تقویت هویت جمعی است.

اربعین؛ رسانه وحدت امت اسلامی

این استاد تاریخ‌پژوه با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر پیوند اربعین با وحدت امت اسلامی اظهار داشت: متن کتاب بار‌ها بر این نکته تأکید می‌کند که راهپیمایی اربعین می‌تواند ملت‌ها، قومیت‌ها و مذاهب مختلف را گرد هم آورد و فراتر از مرز‌های ملی، همبستگی دینی و انسانی ایجاد کند.

سلطانی احمدی تصریح کرد: حرکت‌هایی که بعضاً از سوی برخی جریان‌ها در کربلای حسینی، چه در ایام اربعین و چه در دیگر ایام سال، برای ایجاد محدودیت در برابر برخی زائران از دیگر فرق شیعی و مذاهب اسلامی صورت می‌گیرد، در تقابل و تضاد جدی با اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی قرار دارد و مورد تأیید ایشان نیست.

ظرفیت اربعین برای تحقق تمدن اسلامی

وی با اشاره به اهمیت موضوع تمدن‌سازی در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب خاطرنشان کرد: در این فصل رهبر شهید بر ضرورت بهره‌برداری آگاهانه از ظرفیت اربعین برای ایجاد تمدن اسلامی تأکید می‌کند.

زیارت اربعین؛ متن تفسیر قیام امام حسین (ع)

سلطانی احمدی به فصل پایانی کتاب «جاذبه حسینی» اشاره کرد و گفت: فصل پایانی به زیارت اربعین اختصاص دارد که به نظر من، انتخابی بسیار هوشمندانه است. در این کتاب، پس از مباحث مربوط به حضرت زینب (س) و تحلیل پدیده اربعین، زیارت اربعین در فصلی مستقل مورد بررسی، تشریح و تفسیر قرار گرفته است.

وی افزود: رهبر شهید انقلاب، زیارت اربعین را متن تفسیر قیام امام حسین (ع) می‌دانند و شرح این زیارت از سوی ایشان با هدف تبیین فلسفه قیام عاشورا صورت گرفته است. رهبر شهید با اشاره به فراز‌های زیارت اربعین، قیام امام حسین (ع) را حرکتی برای نجات بشر از جهل و زبونی معرفی می‌کنند و بر این نکته تأکید دارند که عاشورا برای مبارزه با جهل، تحریف، ظلم و ذلت شکل گرفت.

اربعین را باید به‌مثابه یک پدیده اجتماعی و دینی شناخت

در ادامه نشست، محسن الویری، پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام و استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع)، سخنان خود را با گرامیداشت یاد و خاطره شهیدان سال ۱۴۰۴، به‌ویژه شهدای کشور، نخبگان و مدیران شهید و رهبر شهید انقلاب اسلامی آغاز کرد و ایام اربعین حسینی را نیز تسلیت و تعزیت گفت.

وی با اشاره به مباحث مطرح‌شده از سوی مجتبی سلطانی احمدی اظهار داشت: برخلاف آنچه دکتر سلطانی احمدی بیان کردند، در این بخش تلاش می‌کنم متن بیانات مستقیم و بی‌واسطه رهبر شهید انقلاب را در معرض نقد و بررسی شما عزیزان و دیگر شنوندگان و بینندگان قرار دهم.

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام ادامه داد: در این بحث، سه محور را مدنظر دارم. نکته نخست، تأملی درباره چیستی اربعین و اینکه با چه پدیده‌ای و با چه ویژگی‌هایی مواجه هستیم، خواهد بود و به‌صورت طبیعی در این بخش، دیدگاه‌های رهبر شهید انقلاب را نیز مورد توجه قرار خواهم داد.

وی افزود: محور دوم، مفهوم «ظرفیت تمدنی اربعین» و بیان مصادیقی از این ظرفیت تمدنی است که امیدوارم در این نشست مورد بررسی قرار گیرد. در محور سوم نیز تلاش می‌کنم به برخی از پیام‌های اربعین بپردازم؛ پیام‌هایی که می‌توانند فراتر از حصار‌هایی که به واسطه سلطه رسانه‌ای و فضای رسانه‌ای موجود ایجاد شده‌اند، منتقل شوند.

الویری با اشاره به ضرورت مدیریت زمان در ارائه مباحث خود خاطرنشان کرد: طبعاً گذشت زمان به من اطلاع خواهد داد که به پایان وقت نزدیک شده‌ام و امیدوارم با یادآوری دوستان، بتوانم عرایضم را مدیریت و در زمان مقرر جمع‌بندی کنم.

مناسک اجتماعی؛ راهی برای بازتولید پیام عاشورا

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) در تشریح نخستین محور سخنان خود گفت: اگر بخواهیم درباره چیستی اربعین سخن بگوییم، باید ابتدا مشخص کنیم با چه پدیده‌ای مواجه هستیم. بدون تردید، اگر بخواهیم اربعین را در چارچوب مناسک اجتماعی و دینی بررسی کنیم، با یک پدیده اجتماعی مواجه هستیم؛ چراکه بخش قابل توجهی از پیروان مکتب اهل‌بیت (ع) به این مناسک پایبند هستند.

وی ادامه داد: مناسک فردی و اجتماعی، یکی از کارکرد‌های اصلی‌شان بازتولید سلسله‌ای از پیام‌هاست؛ به‌ویژه پیام بنیادینی که یک مناسک برای کسانی دارد که در زمان وقوع یا صدور نخستین پیام حضور نداشته‌اند. مناسک اجتماعی این امکان را فراهم می‌کنند که پیروان یک مکتب، پیام و تجربه‌ای را که متعلق به گذشته است، در زمان حال دوباره تجربه کنند.

الویری با اشاره به پیوند عاطفی پیروان اهل‌بیت (ع) با واقعه عاشورا اظهار داشت: پیروان مکتب اهل‌بیت (ع) همواره با خود می‌گویند‌ای کاش ما نیز در کنار امام حسین (ع) بودیم و در آن حماسه بی‌مانند تاریخ، در آن تراژیک‌ترین و در عین حال خون‌بارترین، حماسی‌ترین، غرورآفرین‌ترین و معنوی‌ترین رویداد تاریخ حضور داشتیم. این آرزو طبیعی است، اما گذشت زمان امکان حضور در آن واقعه را از ما گرفته است.

اربعین؛ بازسازی حضور در حماسه عاشورا

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام با اشاره به کارکرد مناسک مرتبط با عاشورا و اربعین افزود: مناسکی که درباره عاشورا شکل گرفته است، از مراسم عزاداری دهه نخست محرم و روز عاشورا گرفته تا مراسم اربعین، فضایی را فراهم می‌کند تا پیام اصلی عاشورا دوباره بازتولید شود.

وی ادامه داد: در این مناسک، افراد از طریق بر سر و سینه زدن، همدلی و همراهی خود را با آن حماسه نشان می‌دهند و در اربعین نیز با حضور در این راهپیمایی عظیم و کم‌نظیر، نوعی مشارکت و همراهی با آن واقعه تاریخی را به نمایش می‌گذارند.

الویری با اشاره به نقش بازماندگان واقعه کربلا در انتقال پیام عاشورا اظهار داشت: در واقع، آنچه بازماندگان شهدای کربلا در زنده نگه داشتن و بازتولید پیام عاشورا انجام دادند، در طول تاریخ به شکل‌های مختلف ادامه پیدا کرده است. اگر این ویژگی را به عنوان بخشی از چیستی اربعین بپذیریم، می‌توان گفت اربعین نیز در امتداد همین مسیر، نقش مهمی در بازتولید و انتقال پیام عاشورا ایفا می‌کند.

دو ویژگی متمایزکننده اربعین

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) با تأکید بر اینکه در این بحث در مقام شمارش همه ویژگی‌های اربعین نیست، تصریح کرد: با این حال، دو ویژگی عمده در اربعین با این خصوصیتی که عرض کردم وجود دارد که به آن قابلیت خاصی بخشیده و آن را از بسیاری از مناسک دیگر به‌طور کامل متمایز می‌کند؛ ویژگی‌هایی که شایسته توجه و استمرار هستند.

وی افزود: یکی از این ویژگی‌ها، آمیختگی عشق و عاطفه در این مراسم است که در سخنان رهبر شهید انقلاب نیز مورد توجه قرار گرفته و ویژگی دیگر، معنادار بودن پیام این مناسک برای امروز ماست.

الویری ادامه داد: پیامی که عاشورا و اربعین در اختیار ما قرار می‌دهند، صرفاً پیامی نیست که فقط ما را به گذشته پیوند بزند؛ بلکه این پیام باید برای امروز ما نیز معنا داشته باشد و بتواند نسبت ما را با آن حماسه تاریخی و ارزش‌های نهفته در آن روشن کند.

اربعین؛ راهی از جنس عشق همراه با بصیرت

الویری در ادامه با اشاره به نخستین ویژگی اربعین در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اظهار داشت: رهبر شهید در موضوع اول، تعابیر و نکات قابل تأملی دارند. ما در بسیاری از موارد، در این حرکت عظیم، دست خدا را می‌بینیم. نکته جالبی که ایشان درباره راهپیمایی اربعین مورد توجه قرار می‌دهند، این است که «راه، راه عشق است»؛ اما این عشق، عشقی از جنس دلباختگی بدون شناخت و بصیرت نیست.

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام ادامه داد: عشق در اینجا، عشقی همراه با بصیرت است؛ مانند عشق اولیای خدا به پروردگار. در دعا‌هایی که اولیای الهی مطرح کرده‌اند نیز بر این نوع محبت تأکید شده است؛ محبتی که با بصیرت آمیخته است و هر چیزی که انسان را به دایره محبت الهی متصل کند، در همین مسیر قرار می‌گیرد. این عشق، عشق مبتنی بر بصیرت است؛ چراکه انسان می‌داند و می‌فهمد و همین جاذبه آگاهانه او را به حرکت درمی‌آورد.

وی با تأکید بر اینکه راهپیمایی اربعین بر دو عنصر «بصیرت» و «عشق» استوار است، افزود: رهبر شهید انقلاب در جای دیگری درباره این حرکت، از آمیختگی عشق و ایمان سخن می‌گویند. در اینجا نیز ایمان و اعتقاد قلبی و باور‌های راستین، عامل حرکت انسان است. کسی که قدم در مسیر اربعین می‌گذارد، باورهایش را با خود به همراه دارد و همین باور‌ها او را هدایت می‌کنند.

ایمان؛ از باور قلبی تا حرکت اجتماعی

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) با اشاره به پیوند ایمان و عمل در حرکت اربعین تصریح کرد: انسانی که در این مسیر حرکت می‌کند، در آن لحظه نسبت به خدا، پیامبر (ص)، نبوت، امامت و معاد، خودآگاهی و باور دارد. همه این معارف در ذهن او حضور دارند و آن باور‌هایی که از ذهن وارد قلب شده‌اند، در اعضا و جوارح او نیز ظهور پیدا می‌کنند؛ بنابراین، گامی که در مسیر اربعین برمی‌دارد، مبتنی بر همین ایمان است.

وی ادامه داد: در این حرکت، هم عشق و محبت وجود دارد و هم ایمان و باور؛ و این نکته بسیار مهمی است که رهبر شهید انقلاب بر آن تأکید دارند. از نگاه ایشان، تفکر اهل‌بیت (ع) و تفکر شیعی، تفکری است که عقل و عاطفه را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.

الویری با بیان اینکه ترکیب عقل و عاطفه یکی از ویژگی‌های مهم در منظومه فکری اهل‌بیت (ع) و مکتب تشیع است، اظهار داشت: گاهی در تقسیم‌بندی‌های رایج در کتاب‌های کلامی، مسئله تشیع صرفاً به حوزه باور‌ها محدود می‌شود؛ در حالی که موضوع بسیار فراتر از این است. برای مثال، اعتقاد به دوازده امام (ع) و غیبت دوازدهمین امام (عج)، تنها بخشی از این منظومه اعتقادی است. مفهوم ولایت، که ایجاد یک ارتباط مستقیم، درونی و معنوی میان انسان و امام را در بر می‌گیرد، نیز بخشی از این باورهاست که فراتر از اندیشه صرف است و در رفتار و جوارح انسان نیز ظهور پیدا می‌کند.

اربعین؛ جلوه‌ای از پیوند عقل، عاطفه و ولایت

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام با اشاره به ویژگی‌های متمایز فرهنگ شیعی افزود: رهبر شهید انقلاب بر این نکته تأکید دارند که اسلام و به‌ویژه مکتب اهل‌بیت (ع)، مجموعه‌ای از عناصر برجسته، ممتاز، نورانی و ملکوتی را در اختیار پیروان خود قرار داده است؛ عناصری که در کمتر منظومه اعتقادی می‌توان نمونه‌ای مشابه برای آن یافت.

وی ادامه داد: در کدام مکتب می‌توان چنین پیوند عمیق و عاطفی میان مردم و پیشوایان دینی را مشاهده کرد؟ مردمی که به اهل‌بیت (ع) عشق می‌ورزند، به آگاهن سلام می‌کنند و پاسخ سلام خود را دریافت می‌کنند. این معاشقه معنوی با بزرگان دین و زیارت‌هایی سرشار از مفاهیم عالی و ممتاز، بخشی از این منظومه معنوی است که در اختیار پیروان مکتب اهل‌بیت (ع) قرار دارد.

اربعین؛ تجلی اجتماعی منظومه تفکر شیعی

الویری با اشاره به جایگاه اربعین در بازنمایی مؤلفه‌های مکتب تشیع خاطرنشان کرد: بنابراین، اگر بخواهیم به عنوان نخستین ویژگی اربعین، به این نکته اشاره کنیم، باید بگوییم که این مناسک به دلیل آمیختگی عشق و ایمان، بصیرت‌محوری، ایمان‌محوری و عشق‌محوری، نمونه‌ای بسیار عالی از مجموع باور‌های شیعی و تفکر شیعی را در قالب یک حرکت اجتماعی به نمایش می‌گذارد.

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) افزود: در راهپیمایی اربعین می‌توان مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها را در کنار یکدیگر مشاهده کرد؛ از معنویت و خداگرایی و اعتقاد به امامت و ولایت گرفته تا مواسات، عمل اصلاح اجتماعی و خیرخواهی اجتماعی. همه این عناصر در این حرکت عظیم حضور دارند و اربعین می‌تواند تجلی عینی و اجتماعی این مجموعه معارف و باور‌ها باشد.

بازتولید مفاهیم؛ از بازخوانی عاشورا تا معنا‌بخشی به زندگی امروز

الویری در ادامه سخنان خود با اشاره به دومین ویژگی اربعین اظهار داشت: ویژگی دوم، «بازتولید مفاهیم» است. این ویژگی را می‌توان در بسیاری از آیین‌ها و ادیان مشاهده کرد، اما در آموزه‌های اسلامی و به‌ویژه فرهنگ اهل‌بیت (ع)، بازتولید مفاهیم صرفاً به معنای بازتولید یک پیام مربوط به گذشته نیست.

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام ادامه داد: برای تقریب ذهن، می‌توان شب قدر را مثال زد؛ البته نه از نظر محتوا، بلکه از این جهت که در شب قدر صرفاً سالروز نزول قرآن را گرامی نمی‌داریم، بلکه این مناسک با آینده انسان نیز پیوند دارد. مناسکی مانند اربعین نیز صرفاً بازتولید پیام عاشورا و حسرت برای این نیست که چرا در زمان امام حسین (ع) حضور نداشتیم؛ بلکه پیام عاشورا، همان‌گونه که در تعبیر «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» بازتاب یافته، برای زمان حال نیز بازتولید می‌شود.

وی افزود: این پیام، اتفاقاً برای جهان امروز جذابیت بسیار زیادی دارد. شاید به اعتقاد بسیاری از تمدن‌پژوهان و انسان‌شناسان غربی، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های جهان امروز، «بحران معنا» باشد؛ اینکه انسان نمی‌داند از کجا آمده، به کجا می‌رود و مقصد و منزل او کجاست. مناسکی مانند اربعین می‌توانند به این پرسش‌ها پاسخ دهند، به زندگی معنا ببخشند و به انسان هویت بدهند و او را نسبت به جایگاه و ظرفیت‌های وجودی خود خودآگاه کنند.

اربعین؛ پیامی برای انسان امروز

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) با تأکید بر اینکه پیام اربعین صرفاً تجدید بیعت با گذشته نیست، تصریح کرد: پیامی که در اربعین بازتولید می‌شود، فقط یادآوری گذشته و تجدید بیعت با آن نیست؛ بلکه پیامی زنده و پویاست که برای انسان امروز نیز معنا دارد. حج نیز از این منظر، نمونه‌ای قابل توجه است؛ چراکه در کنار دیگر ابعاد خود، یادآور و بازتولیدکننده پیام و میراث حضرت ابراهیم (ع) و حضرت اسماعیل (ع) است.

وی ادامه داد: بنابراین، اگر دو ویژگی اصلی اربعین را در نظر بگیریم، نخست، درهم‌آمیختگی عشق و بصیرت، معنویت و ایمان و دوم، برخورداری از ظرفیت پیام برای جهان امروز و توانایی معنا‌بخشی به زندگی انسان معاصر است. چنین مناسکی، به دلیل برخورداری از این ویژگی‌ها و مؤلفه‌های دیگر، از ظرفیت تمدنی بسیار بالا و کم‌نظیری برخوردار است.

اربعین؛ یک پدیده با ظرفیت تمدنی چندلایه

الویری با اشاره به مفهوم «ظرفیت تمدنی» در اربعین اظهار داشت: در فرهنگ اسلامی، برخی پدیده‌ها و برخی شخصیت‌ها به گونه‌ای هستند که سلوک و رفتارشان، سطوح مختلفی از پیام را منتقل می‌کند و مخاطبان می‌توانند این پیام‌ها را در لایه‌های گوناگون دریافت کنند.

وی افزود: برای نمونه، می‌توان به حماسه بی‌مانند مردم عزیزمان در دوران دفاع مقدس اشاره کرد که دارای پیام تمدنی است. همچنین شهادت رهبر عزیزمان نیز از همین منظر، واجد یک پیام تمدنی است؛ چراکه اگر لایه‌های مختلف وجود انسان را در نظر بگیریم، مشاهده می‌کنیم که هر یک از این پدیده‌ها می‌توانند در سطوح گوناگون فردی، اجتماعی و جهانی اثرگذار باشند.

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام ادامه داد: پایین‌ترین سطح این لایه‌ها، سطح فردی است. انسان حتی اگر ارتباط خود را با همه جهان و همه افراد قطع کند، همچنان با خود، با طبیعت، با نیازهایش و با خدای خود ارتباط دارد. در همین سطح فردی، شهادت رهبر عزیزمان نیز پیام‌های عمیقی برای انسان‌ها داشت و برخی افراد صرفاً در همین سطح، پیام آن را دریافت کردند و از نظر فکری و معنوی متحول شدند.

پیام فردی اربعین؛ خلوت، خودآگاهی و آرامش معنوی

الویری با اشاره به آثار فردی و معنوی اربعین خاطرنشان کرد: در اربعین نیز انسان می‌تواند در سطح فردی، پیام‌های مهمی دریافت کند. انسان در این مسیر، با خود خلوت می‌کند، به تأمل می‌پردازد و به آرامش معنوی دست می‌یابد. همین تجربه فردی، یکی از لایه‌های مهم پیام اربعین است، اما ظرفیت این پدیده بسیار فراتر از این سطح است.

اربعین؛ مدرسه‌ای برای همدلی و خیرخواهی اجتماعی

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) با اشاره به لایه اجتماعی پیام اربعین اظهار داشت: اربعین در سطح اجتماعی نیز سرشار از پیام است. انسان به عنوان عضوی از جامعه و در پیوند با دیگران، در این حرکت عظیم با مجموعه‌ای از ارزش‌ها و رفتار‌های اجتماعی مواجه می‌شود؛ از محبت و صمیمیت گرفته تا خیرخواهی، ایثار، فداکاری و پیام‌رسانی.

وی ادامه داد: اربعین افزون بر اینکه برای فرد، پیام‌های معنوی و فردی دارد، در سطح اجتماعی نیز می‌تواند الگویی از روابط انسانی و اجتماعی را به نمایش بگذارد. در این حرکت، افراد با یکدیگر همراه می‌شوند، به هم خدمت می‌کنند، از یکدیگر پذیرایی می‌کنند و جلوه‌هایی از همدلی و مواسات را به نمایش می‌گذارند.

 الویری افزود: حتی اگر یک جامعه را در کوچک‌ترین لایه‌های آن، مانند خانواده، در نظر بگیریم، اربعین ظرفیت انتقال پیام دارد. یک گروه کوچک از کارکنان یک مرکز اداری، گروهی از دانش‌آموزان یا دانشجویان یک مدرسه و دانشگاه، یا گروهی از شهروندان یک شهر، هنگامی که در این حرکت حضور پیدا می‌کنند، می‌توانند پیام‌های خاص خود را دریافت کنند و در سطح گروهی و اجتماعی نیز از این تجربه بهره‌مند شوند.

پیام جهانی اربعین؛ فراتر از قومیت، مذهب و مرز‌های اجتماعی

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام با تأکید بر فراتر رفتن پیام اربعین از مرز‌های اجتماعی و سیاسی گفت: اربعین در عین حال، یک لایه پیام جهانی نیز دارد؛ پیامی که مستقل از قومیت و نژاد، پایگاه اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و حتی منزلت اجتماعی است. این پیام‌ها، پیام‌هایی انسانی و عمومی هستند که می‌توانند در سطح جهانی دیده و دریافت شوند.

وی ادامه داد: در این سطح، پیام اربعین تنها متعلق به یک گروه یا جامعه خاص نیست و می‌تواند برای انسان‌ها با گرایش‌های مختلف دینی، سیاسی و اجتماعی قابل فهم و دریافت باشد. مهمان‌نوازی بی‌مانند مردم عزیز عراق، نمونه‌ای فوق‌العاده، تکان‌دهنده و برانگیزاننده احساسات انسانی است که می‌توان جلوه‌های آن را در این حرکت عظیم مشاهده کرد.

الویری تصریح کرد: پیام اربعین فقط برای پیروان مکتب اهل‌بیت (ع) نیست؛ فقط برای ایرانیان یا عراقی‌ها نیست، فقط برای دانشگاهیان، کسبه یا گروه اجتماعی خاصی نیست، بلکه برای همه انسان‌ها پیام دارد. همین ظرفیت فراگیر و چندلایه است که اربعین را به پدیده‌ای با ظرفیت تمدنی کم‌نظیر تبدیل می‌کند.

اربعین؛ ترسیم افق آینده و قله پیشرفت بشر

الویری در ادامه با اشاره به ابعاد تمدنی اربعین اظهار داشت: این ظرفیت تمدنی، تنها ناظر به گذشته و پیشینه تاریخی نیست، بلکه می‌تواند قله پیشرفت بشر و افق آینده را نیز برای ما ترسیم کند. اربعین ظرفیت آن را دارد که همه لایه‌های نظام‌های اجتماعی را تحت تأثیر خود قرار دهد و ما در این پدیده، به‌خوبی شاهد پیام‌هایی هستیم که می‌توان آنها را پیام‌های تمدنی دانست.

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام افزود: رهبر شهید انقلاب نمونه‌هایی را در این زمینه بیان کرده‌اند. ایشان در جایی، با اشاره به شرایطی که دشمنان اهل‌بیت (ع) و جریان‌های تکفیری، به‌ویژه داعش، درصدد ایجاد آن بودند، به ظرفیت وحدت‌آفرین اربعین اشاره می‌کنند. به نظر می‌رسد این بیانات مربوط به سال ۱۳۹۳ باشد که در آن، نمونه اربعین را به عنوان الگویی برای وحدت جهان اسلام مطرح کرده‌اند.

اربعین؛ الگویی برای وحدت جهان اسلام

وی با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب در جمع مهمانان بیست‌وهشتمین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی ادامه داد: ایشان با اشاره به اینکه وقتی جسم‌ها در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، چه انعکاسی در جهان خواهد داشت، از اربعین به عنوان نمونه‌ای برای تحقق وحدت میان مسلمانان یاد می‌کنند.

الویری تصریح کرد: پیام رهبر شهید انقلاب این است که اگر کشور‌های اسلامی و ملت‌های مسلمان، اعم از شیعه و سنی و فرق مختلف تشیع و تسنن، در کنار یکدیگر باشند و دل‌هایشان نسبت به هم صاف باشد، نسبت به یکدیگر سوءظن و سوءنیت نداشته باشند و به یکدیگر اهانت نکنند، باید دید چه اتفاق بزرگی در دنیا رخ خواهد داد و چه عزت و اقتداری برای اسلام ایجاد خواهد شد.

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) با اشاره به جایگاه اربعین در این نگاه افزود: رهبر شهید انقلاب برای تبیین این ظرفیت، نمونه اربعین را ذکر می‌کنند؛ حرکتی که در آن فقط شیعیان حضور ندارند، بلکه اهل‌سنت و حتی افرادی با باور‌های دینی متفاوت نیز می‌توانند در آن حضور پیدا کنند و در کنار یکدیگر قرار گیرند.

وحدت اربعین؛ ظرفیتی تمدنی برای جهان اسلام

وی با تأکید بر اینکه این نگاه، پیام اربعین را از یک مناسک محدود مذهبی فراتر می‌برد، اظهار داشت: رهبر شهید انقلاب پس از طرح این موضوع، بار دیگر بر مسئله «وحدت» تأکید می‌کنند. این وحدت، صرفاً یک وحدت مقطعی یا سیاسی نیست، بلکه در حقیقت، یک ظرفیت تمدنی است؛ یعنی مجموعه ظرفیت‌های جهان اسلام و مسلمانان را در یک تعامل سازنده و مشترک قرار می‌دهد.

الویری ادامه داد: اگر این ظرفیت‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند و ملت‌های مسلمان بتوانند با کنار گذاشتن سوءظن، سوءنیت و اختلافات، در مسیر همدلی و همکاری حرکت کنند، آن‌گاه می‌توان شاهد شکل‌گیری اتفاقات بزرگی در جهان اسلام بود. از این منظر، اربعین می‌تواند نمونه‌ای عینی از ظرفیت تمدنی وحدت باشد؛ ظرفیتی که نه‌تنها گذشته و هویت مشترک مسلمانان را به یاد می‌آورد، بلکه می‌تواند افق آینده و قله‌ای از پیشرفت و همبستگی تمدنی را نیز پیش روی جهان اسلام قرار دهد.

اربعین؛ ظرفیتی برای به چالش کشیدن سلطه رسانه‌ای

الویری در ادامه با اشاره به یکی دیگر از ظرفیت‌های تمدنی اربعین اظهار داشت: به نظر من، اربعین را می‌توان از منظر به چالش کشیدن سلطه رسانه‌های کنونی جهان نیز مورد توجه قرار داد. این واقعیت قابل انکار نیست که متخصصان و صاحب‌نظران حوزه رسانه و ارتباطات بار‌ها تأکید کرده‌اند که بخش عمده‌ای از پیام‌های رسانه‌های امروز، برساخته و در راستای شکل‌دهی به افکار عمومی جهان متناسب با مطامع صاحبان قدرت است.

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام افزود: امروز رسانه‌ها در مواردی به‌گونه‌ای عمل می‌کنند که جای ظالم و مظلوم را تغییر می‌دهند؛ به‌عنوان نمونه، مردم مظلوم فلسطین را با وجود همه رنج‌ها و مظلومیتشان متهم معرفی می‌کنند و در مقابل، جنایت‌های رژیم صهیونیستی را وارونه جلوه می‌دهند. این واقعیت نشان می‌دهد که در جهان امروز، سلطه رسانه‌ای در بسیاری از موارد حتی می‌تواند از قدرت نظامی نیز تأثیرگذارتر باشد.

وی ادامه داد: از این منظر، اربعین دست‌کم از سه جهت ظرفیت مهمی برای شکستن این سلطه رسانه‌ای دارد که باید به آن توجه کنیم.

اربعین؛ رسانه‌ای مردمی در برابر روایت‌های رسمی

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) با اشاره به نخستین ظرفیت اربعین برای مقابله با سلطه رسانه‌ای گفت: حضور میلیونی مردم در شبکه‌های اجتماعی و بازتاب گسترده این حرکت، یکی از این ظرفیت‌هاست. در اربعین، میلیون‌ها نفر حرکت خود را به سوی این معدن و سرچشمه معنویت و آزادگی آغاز می‌کنند و این حضور را به رخ دنیای مادی می‌کشند.

الویری افزود: بسیاری از مردم در جهان شاید برای نخستین‌بار از طریق همین بازتاب‌ها با اربعین آشنا شوند و بدانند که یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات و راهپیمایی‌های مذهبی جهان در حال برگزاری است. حتی با وجود محدودیت‌های رسانه‌ای و تلاش برای کمرنگ کردن اخبار این رویداد، تصاویر و گزارش‌های مربوط به آن منتشر می‌شود و در فضای عمومی جهان بازتاب پیدا می‌کند.

هر زائر اربعین؛ یک رسانه برای انتقال پیام

وی با اشاره به دومین ظرفیت اربعین اظهار داشت: هر یک از مشارکت‌کنندگان در اربعین می‌توانند خود به مثابه یک رسانه عمل کنند. البته در اینجا مدیریت افکار عمومی و برنامه‌ریزی دستگاه‌های مرتبط اهمیت پیدا می‌کند تا بتوان از ظرفیت هر یک از زائرانی که در اربعین حضور پیدا می‌کنند، برای انتقال پیام‌هایی که دریافت کرده‌اند، بهره گرفت.

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام ادامه داد: البته به‌صورت طبیعی این کار انجام می‌شود، اما می‌توان برای آن برنامه‌ریزی دقیق‌تری داشت. برای مثال، یکی از مستحبات حج این است که حاجی پس از بازگشت از خانه خدا، برای دیگران از شنیده‌ها و دیده‌های خود سخن بگوید و با بیان تجربه خود، شوق و انگیزه ایجاد کند و پیام‌ها را منتقل سازد.

وی با اشاره به نقش ارتباطات مردمی در گسترش پیام‌های دینی افزود: حتی در تاریخ اسلام نیز می‌توان نمونه‌هایی از این ظرفیت را مشاهده کرد. دعوت پیامبر اکرم (ص) در مکه و در کنار کعبه، در شرایطی صورت گرفت که مکه به دلیل مرکزیت تجاری و دینی خود، محل رفت‌وآمد مردم از نقاط مختلف بود. همین ویژگی سبب شد پیام دعوت نبوی توسط کسانی که آن را دریافت کردند، در سراسر شبه‌جزیره عربستان منتشر شود.

زائران اربعین؛ شبکه‌ای گسترده برای فرهنگ‌سازی

الویری تصریح کرد: اگر برای هر یک از مشارکت‌کنندگان اربعین، نقش یک رسانه را در نظر بگیریم، می‌توان یک شبکه ارتباطی بسیار گسترده ایجاد کرد. برای نمونه، می‌توان برنامه‌ریزی کرد که در مساجد و محله‌ها، پس از بازگشت زائران، نشست‌هایی برگزار شود و زائران در چند شب درباره تجربه‌های خود در مسیر اربعین و مشایه برای مردم سخن بگویند.

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) ادامه داد: چنین برنامه‌هایی علاوه بر ایجاد شوق و تشویق مردم برای حضور در این حرکت، می‌تواند به انتقال مفاهیم و ارزش‌های اربعین نیز کمک کند. زائر می‌تواند از آنچه آموخته است سخن بگوید؛ برای مثال، بگوید که از اربعین درس گرفته است که به نماز اول وقت مقید باشد یا در قبال مسائل و مسئولیت‌های اجتماعی، رفتار و عمل متفاوتی داشته باشد.

ضرورت عبور از توصیف اربعین به تولید گزاره‌های هنجاری

وی با اشاره به سومین و جدی‌ترین ظرفیت اربعین اظهار داشت: نکته سوم، وظیفه اهل فکر و دانشگاهیان برای پرداختن به ابعاد نظری و فکری اربعین است. چند سال پیش مقاله‌ای ارائه کردم با عنوان «ضرورت گذار از وصف اربعین به گزاره‌های هنجاری». ما تاکنون عظمت و شکوه اربعین را به‌خوبی توصیف کرده‌ایم، اما اکنون با توجه به اهمیت و ظرفیت بالای این پدیده و به‌ویژه ظرفیت تمدنی آن، وظیفه داریم به تولید گزاره‌های هنجاری نیز بپردازیم.

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام افزود: منظور از گزاره‌های هنجاری، پرداختن به باید‌ها و نبایدهاست؛ اینکه اربعین مطلوب چگونه باید باشد و چه ویژگی‌هایی داشته باشد. ما باید از خود بپرسیم اربعین مطلوب چیست و چه اربعینی را باید دنبال کنیم.

اربعین مطلوب؛ حرکتی برای تعالی انسان

الویری با اشاره به ضرورت توجه به آثار تربیتی و معنوی اربعین خاطرنشان کرد: اربعین باید مانند ماه مبارک رمضان باشد که انسان پس از ورود به آن، اگر اهل بهره‌برداری معنوی باشد، نشاط و حال معنوی خاصی پیدا می‌کند. باید مانند نماز جماعت باشد که انسان وقتی وارد آن می‌شود و پس از پایان نماز بیرون می‌آید، احساس سبکی روحی می‌کند. همچنین باید مانند حج، فرایندی را برای انسان رقم بزند که در پایان آن، زائر اربعین احساس کند دست‌کم یک گام از آنچه پیش از این بوده، بالاتر آمده است.

وی در پایان این بخش تأکید کرد: بنابراین، در کنار توصیف عظمت و شکوه اربعین، باید درباره چگونگی بهره‌گیری از این ظرفیت بزرگ نیز اندیشید و برای آن الگو و معیار ارائه کرد؛ به‌گونه‌ای که اربعین بتواند در سطح فردی، اجتماعی و تمدنی، انسان را به سوی تعالی و رشد بیشتر هدایت کند.

بازتاب جهانی اربعین؛ فراتر از تصور رایج

در ادامه این نشست، سعید طاووسی مسرور، تاریخ‌پژوه و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی، با اشاره به مباحث مطرح‌شده درباره بازتاب رسانه‌ای اربعین در خارج از ایران اظهار داشت: بحث درباره اینکه رسانه‌های خارج از فضای ایران، اربعین را پوشش نمی‌دهند، در اصل درست است، اما به نظرم میزان این پوشش بسیار بیشتر از چیزی است که ما تصور می‌کنیم.

وی ادامه داد: من شواهدی را در این زمینه استخراج کرده‌ام. برای مثال، روزنامه «ایندیپندنت» در صفحه نخست خود تصویری از حرم امام حسین (ع) در روز اربعین را منتشر کرده و گزارش مستقلی نیز درباره این موضوع داشته است. موارد دیگری از این دست نیز وجود دارد که نشان می‌دهد بازتاب اربعین در رسانه‌های بین‌المللی، بیش از آن چیزی است که معمولاً تصور می‌کنیم.

پژوهش‌های دانشگاهی غرب درباره پیاده‌روی اربعین

تاریخ‌پژوه و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی افزود: آقای دکتر محمدتقی کرمی، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی، نیز در پژوهش‌هایی که درباره اربعین در آمریکا و اروپا انجام شده، این موضوع را بررسی کرده‌اند و موارد متعدد و قابل توجهی در این زمینه وجود دارد.

وی تصریح کرد: حتی نخستین پژوهش استاندارد و علمی درباره پیاده‌روی اربعین را نیز آمریکایی‌ها انجام داده‌اند که پژوهشی میدانی بوده است. بنابراین، نباید تصور کنیم که اربعین در فضای بین‌المللی نادیده گرفته می‌شود؛ بلکه انعکاس آن در رسانه‌ها و محافل علمی جهان، بیش از آن چیزی است که ما اکنون تصور می‌کنیم.

اربعین؛ فرصتی برای ارتباط مستقیم با جوامع شیعی

طاووسی مسرور با اشاره به تفاوت میان رسانه‌های جریان اصلی و رسانه‌های مستقل اظهار داشت: البته در فضای مجازی، مانند اینستاگرام، و در برخی رسانه‌هایی که به‌شدت تحت تأثیر سلطه رسانه‌ای هستند، ممکن است بازتاب اربعین محدودتر باشد؛ اما بسیاری از رسانه‌های مستقل یا نیمه‌مستقل، پوشش قابل توجهی از این رویداد ارائه می‌کنند.

وی ادامه داد: یکی از کار‌هایی که آمریکایی‌ها برای نخستین بار انجام دادند، انتشار گزارش‌هایی درباره کربلا و اربعین بود. آنها به این نکته توجه کرده‌اند که در اربعین، افرادی از نقاط مختلف جهان حضور دارند که ما در شرایط عادی به آنها دسترسی نداریم و می‌توانیم از طریق آنها با جوامعی ارتباط برقرار کنیم که شناخت مستقیمی از آنها نداریم.

این پژوهشگر تاریخ افزود: برای مثال، خبرنگاران و پژوهشگران می‌توانند با افرادی که در اربعین حضور دارند درباره موضوعات مختلف گفت‌و‌گو کنند و از این طریق با گروه‌هایی آشنا شوند که دسترسی به آنها در شرایط عادی بسیار دشوار است؛ از جمله زنان ایرانی و توده‌های زنان شیعه در روستا‌ها و شهر‌های کوچک که می‌توانند روایت‌ها و تجربه‌های خود را با مخاطبان جهانی در میان بگذارند.

اربعین؛ مناسکی دینی و ریشه‌دار در تعالیم اهل‌بیت (ع)

طاووسی مسرور با اشاره به جایگاه اربعین در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اظهار داشت: اربعین، یک مناسک دینی و دین‌بنیاد است که ریشه در تعالیم امام صادق (ع) دارد. زیارت اربعین از ایشان نقل شده و بر انجام آن در روز بیستم ماه صفر تأکید شده است؛ به‌گونه‌ای که حتی اگر ماه محرم ۲۹ یا ۳۰ روزه باشد، تغییری در تاریخ اربعین ایجاد نمی‌شود و اربعین همواره در بیستم صفر خواهد بود.

وی ادامه داد: همان‌طور که دکتر سلطانی مسرور نیز اشاره کردند، یکی از تعابیر مهم رهبر شهید انقلاب درباره اربعین، «تجدید عزای اباعبدالله الحسین (ع) و زنده نگه داشتن یاد آن حضرت» است. به نظر من، مهم‌ترین وجه اربعین نیز همین است؛ چراکه برخی از ابعاد دیگری که درباره فلسفه اربعین مطرح می‌شود، محل مناقشه است.

«تجدید یاد اباعبدالله (ع)»؛ مهم‌ترین فلسفه اربعین

تاریخ‌پژوه و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به برخی دیدگاه‌های مطرح درباره فلسفه اربعین تصریح کرد: گاهی گفته می‌شود که اربعین به این دلیل برگزار می‌شود که خانواده امام حسین (ع) در این روز به زیارت آن حضرت رسیدند، در حالی که اساساً معلوم نیست اهل‌بیت امام حسین (ع) در روز اربعین به کربلا رسیده باشند. البته درباره زیارت جابر بن عبدالله انصاری گزارش‌هایی وجود دارد.

وی افزود: همچنین گاهی گفته می‌شود که زیارت اربعین، نوعی همراهی با حضرت زینب (س) است؛ در حالی که حضرت زینب (س) پس از واقعه عاشورا از کربلا به کوفه و سپس از کوفه به شام رفتند و درباره بازگشت ایشان به کربلا در روز اربعین، گزارش تاریخی قطعی وجود ندارد.

طاووسی مسرور خاطرنشان کرد: بنابراین، آنچه با اطمینان می‌توان درباره اربعین گفت، این است که اربعین، «تجدید یاد اباعبدالله الحسین (ع)» است و به نظر من، این نکته اصلی و مهم‌ترین وجه اربعین به شمار می‌رود.

زیارت اربعین؛ از توصیه امام صادق (ع) تا استمرار در سنت شیعی

وی با اشاره به جایگاه زیارت اربعین در منابع روایی و تاریخی اظهار داشت: درباره روز اربعین، حتی در روایات مربوط به رسول خدا (ص)، امیرالمؤمنین (ع) و حضرت فاطمه زهرا (س) نیز مطلبی وارد نشده است؛ اما در روایتی از امام حسن عسکری (ع)، زیارت اربعین به عنوان یکی از نشانه‌های مؤمن ذکر شده است.

این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: این روایت در کتاب «مصباح المتهجد» شیخ طوسی نقل شده و در منابع دیگری نیز آمده است. به دلیل اهمیت و جایگاه علمی شیخ طوسی، این موضوع در آثار پس از ایشان نیز مورد توجه قرار گرفت و استمرار پیدا کرد. از جمله در کتاب «تحصیل» و سپس در آثار و منابع بعدی شیعه، این موضوع مورد تأکید قرار گرفته است.

وی افزود: در دوره‌های بعد نیز زیارت اربعین در میان شیعیان استمرار یافت و شواهد و گزارش‌هایی درباره اهتمام آگاهن به این زیارت وجود دارد. از جمله می‌توان به گزارشی اشاره کرد که در آثار مربوط به قرن نهم آمده و نشان‌دهنده توجه شیعیان به زیارت اربعین است.

پیاده‌روی اربعین؛ سنتی با قدمت حدود ۱۵۰ سال

طاووسی مسرور با تفکیک میان «زیارت اربعین» و «پیاده‌روی اربعین» اظهار داشت: آیین پیاده‌روی اربعین، به شکل و گستره‌ای که امروز می‌شناسیم، قدمتی حدود ۱۵۰ سال دارد و به نظر من، این سنت را می‌توان ابتکار علمای شیعه دانست؛ چراکه درباره پیاده‌روی اربعین، حتی یک روایت معتبر و حتی یک روایت ضعیف نیز نداریم.

وی ادامه داد: آنچه درباره پیاده‌روی اربعین شکل گرفته، در واقع از کنار هم قرار گرفتن و ترکیب سه مسئله‌ای است که در روایات و منابع دینی مطرح شده است. نخست، اصل زیارت اربعین است که البته زیارت اربعین لزوماً محدود به حضور در کربلا نیست و انسان از هر نقطه‌ای می‌تواند زیارت‌نامه اربعین را بخواند.

سه مؤلفه شکل‌دهنده آیین پیاده‌روی اربعین

تاریخ‌پژوه و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی افزود: حتی برخی از علما تصریح کرده‌اند که اگر کسی از راه دور به اباعبدالله الحسین (ع) توجه کند و آن حضرت را زیارت کند، زیارت او محسوب می‌شود و حتی در برخی تعابیر آمده است که اگر انسان با توجه قلبی به امام حسین (ع) عرض ادب کند، این نیز می‌تواند در شمار زیارت قرار گیرد.

وی ادامه داد: مسئله دوم، زیارت قبر شریف اباعبدالله الحسین (ع) است که در همه اوقات و ساعات مستحب است و روز اربعین نیز یکی از ایام زیارتی آن حضرت به شمار می‌رود.

طاووسی مسرور با اشاره به سومین مؤلفه گفت: مسئله سوم، پیاده‌روی به قصد زیارت است. پیاده رفتن برای زیارت امام حسین (ع) و امیرالمؤمنین (ع) مستحب است و این توصیه برای هیچ‌یک از معصومان (ع) به این شکل وارد نشده است. درباره امیرالمؤمنین (ع) نیز این استحباب در طول سال مطرح شده است.

وی در ادامه اظهار داشت: بنابراین، در روز اربعین، بهترین و مطلوب‌ترین حالت این است که انسان پیاده به زیارت برود، قبر شریف اباعبدالله الحسین (ع) را زیارت کند و زیارت‌نامه اربعین را نیز بخواند. این سه عنصر در کنار یکدیگر، به شکل‌گیری سنت پیاده‌روی اربعین در میان شیعیان کمک کرده‌اند.

نقش علما در استمرار و احیای آیین پیاده‌روی اربعین

طاووسی مسرور با اشاره به نقش علما و بزرگان شیعه در استمرار آیین پیاده‌روی اربعین اظهار داشت: این آیین توسط برخی علما و بزرگان استمرار پیدا کرد که از جمله آنها می‌توان به مرحوم محدث نوری، متوفای سال ۱۳۲۰ قمری، اشاره کرد.

وی ادامه داد: پس از محدث نوری، زیارت اربعین برای مدتی به حاشیه رفت و تا حدودی کمرنگ شد، اما جمعی از علما و بزرگان همت کردند و در مسیر احیای این سنت گام برداشتند. در نتیجه، در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ شمسی شاهد احیای گسترده زیارت اربعین بودیم و در این دوره، زائران با استفاده از وسایل نقلیه شخصی و عمومی نیز برای زیارت اربعین به کربلا می‌رفتند.

آیت‌الله شاهرودی؛ احیاگر سنت پیاده‌روی اربعین

تاریخ‌پژوه و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به نقش مرحوم آیت‌الله سید محمود حسینی شاهرودی در احیای سنت پیاده‌روی اربعین تصریح کرد: یکی از بزرگوارانی که نقش اصلی و مهمی در احیای این سنت داشت، مرحوم آیت‌الله سید محمود حسینی شاهرودی، از مراجع بزرگ نجف اشرف، بود که در سال ۱۳۵۳ شمسی رحلت کرد.

وی افزود: آیت‌الله شاهرودی در طول عمر شریف خود، بیش از ۲۰۰ بار با پای پیاده به کربلا رفت. طبیعتاً همه این سفر‌ها در ایام اربعین نبوده، اما ایشان نسبت به پیاده‌روی اربعین تأکید ویژه‌ای داشتند و معتقد بودند این سنت باید حتماً احیا و حفظ شود.

طاووسی مسرور با تأکید بر اهتمام عملی آیت‌الله شاهرودی به این سنت گفت: نکته مهم این است که ایشان خودشان شخصاً در این مسیر پیاده‌روی می‌کردند و این‌گونه نبود که صرفاً دیگران را به این کار توصیه کنند. ایشان با جدیت و اهتمام ویژه‌ای این سنت را دنبال می‌کردند و بر انجام آن تأکید داشتند.

گزارش‌های تاریخی از محدودیت‌ها و موانع

طاووسی مسرور با اشاره به شواهد تاریخی درباره گستردگی آیین پیاده‌روی اربعین اظهار داشت: پس از دوره آیت‌الله سید محمود حسینی شاهرودی، آیین پیاده‌روی اربعین با محدودیت‌ها و فشار‌های حکومت صدام حسین مواجه شد. به‌ویژه در بازه سال‌های ۱۳۵۶ تا ۱۳۶۰ شمسی و به‌خصوص پس از تشکیل جمهوری اسلامی ایران، فشار‌ها بر این آیین افزایش یافت و شمار زیادی از شهدای راهپیمایی اربعین نیز در همین دوره تقدیم شدند.

ممنوعیت پیاده‌روی اربعین در دوره صدام

تاریخ‌پژوه و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی افزود: در دوره حکومت صدام حسین، اساساً آیین پیاده‌روی اربعین ممنوع اعلام شد. در این شرایط، آیت‌الله سید محمدباقر صدر با صدور فتوایی، بر وجوب پیاده‌روی اربعین تأکید کردند که ظاهراً این وجوب، وجوب کفایی بوده است.

وی ادامه داد: در پی این فتوا، مردم برای حفظ این سنت، از مسیر‌های مخفی، نخلستان‌ها و به‌صورت شبانه حرکت می‌کردند تا این آیین از بین نرود. با سقوط حکومت صدام حسین و برطرف شدن مانع اصلی، زمینه برای گسترش دوباره پیاده‌روی اربعین فراهم شد و علما نیز بر احیای این سنت تأکید کردند.

رهبر شهید انقلاب؛ از آیین بومی عراق تا مناسکی جهانی

طاووسی مسرور با اشاره به نقش رهبر شهید انقلاب در جهانی شدن آیین پیاده‌روی اربعین اظهار داشت: اگرچه پیاده‌روی اربعین در دهه‌های گذشته نیز در سطح گسترده‌ای برگزار می‌شد، اما به نظر من، شخصیتی که این آیین را از یک مناسک بومی و محلی در عراق به یک آیین جهانی تبدیل کرد، رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، بود.

وی افزود: رهبر شهید انقلاب ظرفیت‌های مختلف این آیین را به‌خوبی دریافت و آنها را مورد توجه قرار داد. در فاصله کوتاهی، شاهد حضور گسترده ایرانیان در راهپیمایی اربعین بودیم و این حرکت، با بیانات و تأکیدات ایشان، از سطح حضور شیعیان ایران نیز فراتر رفت و به یک پدیده جهانی تبدیل شد.

«اربعین‌سازی»؛ نگاهی فراتر از مناسک

این پژوهشگر تاریخ با اشاره به نگاه ویژه رهبر شهید انقلاب به اربعین تصریح کرد: یکی از شاه‌بیت‌های بیانات ایشان درباره اربعین این است که «این کار، کار خدا بود». ایشان با نگاهی جامع، ظرفیت‌های مختلف این آیین را مورد توجه قرار دادند و در واقع اربعین را در سطحی فراتر از یک مناسک مذهبی صرف تحلیل کردند.

وی ادامه داد: در نگاه رهبر شهید انقلاب، اربعین از ظرفیت‌هایی برخوردار است که می‌توان آن را در مقایسه با حج نیز مورد بررسی قرار داد. از این منظر، توسعه اربعین و جهانی شدن این حرکت، تا حد زیادی مرهون نگاه جامع و راهبردی رهبر شهید انقلاب به این پدیده است؛ نگاهی که توانست ظرفیت‌های پنهان و آشکار آن را شناسایی و برجسته کند.

آیت‌الله سیستانی و صیانت از آیین اربعین در برابر داعش

طاووسی مسرور در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش مرجعیت نجف در حفظ و صیانت از آیین اربعین اظهار داشت: در کنار رهبر شهید انقلاب، آیت‌الله سیستانی نیز نقش بسیار مهمی در حفظ و صیانت از این آیین داشتند؛ به‌ویژه در دوره‌ای که خطر داعش، امنیت عراق و برگزاری راهپیمایی اربعین را تهدید می‌کرد.

وی افزود: با حضور سردار شهید قاسم سلیمانی، ابومهدی المهندس و دیگر شهدای مدافع حرم و مجاهدان و همچنین با صدور فتوای جهاد کفایی از سوی آیت‌الله سیستانی، جریان داعش که این آیین را تهدید می‌کرد، به حاشیه رانده شد و امکان ادامه این حرکت عظیم فراهم شد.

اربعین؛ آیینی که در اوج تهدید نیز متوقف نشد

عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی با تأکید بر اینکه پیاده‌روی اربعین حتی در دوره اوج تهدید داعش نیز متوقف نشد، خاطرنشان کرد: نکته مهم این است که در زمان خطر داعش، آیین پیاده‌روی اربعین هیچ‌گاه تعطیل نشد. این آیین با تلاش‌های سردار شهید سلیمانی، ابومهدی المهندس، دیگر شهدا و مجاهدان، مرجعیت عالی نجف و همچنین رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران حفظ شد و استمرار پیدا کرد.

وی تاکید کرد: مجموعه این عوامل نشان می‌دهد که اربعین در طول تاریخ معاصر، دوره‌های مختلفی را پشت سر گذاشته است؛ از احیا و استمرار این سنت توسط علما و مراجع گرفته تا دوره ممنوعیت و سرکوب در زمان صدام و سپس احیای گسترده آن پس از سقوط صدام. در نهایت نیز با نقش‌آفرینی رهبر شهید انقلاب و مرجعیت نجف، این آیین از یک مناسک محلی فراتر رفت و به یک پدیده جهانی تبدیل شد.

ضرورت نگاه انتقادی و آسیب‌شناسانه به اربعین

طاووسی مسرور با تأکید بر ضرورت نگاه انتقادی و آسیب‌شناسانه به پدیده اربعین اظهار داشت: با وجود همه ظرفیت‌های ارزشمند و آثار مثبت اربعین، نباید از نگاه انتقادی به این آیین غافل شویم. لازم است اربعین را از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار دهیم؛ برای مثال، باید تأثیر این آیین بر محیط‌زیست و جامعه عراق را مطالعه کنیم و ببینیم چگونه می‌توان آسیب‌های احتمالی آن را کاهش داد.

ضرورت توجه به تذکرات رهبر شهید درباره اربعین

وی ادامه داد: نکته‌ای که در این زمینه می‌خواهم بر آن تأکید کنم، این است که اگر به همان کتابی که در ابتدای نشست معرفی شد و بیانات رهبر شهید انقلاب در آن گردآوری شده است مراجعه کنیم، می‌بینیم که ایشان خودشان نیز تذکرات و نکات مهمی درباره اربعین مطرح کرده‌اند.

تاریخ‌پژوه و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی افزود: برای نمونه، رهبر شهید انقلاب تأکید دارند که زائر اربعین باید به قوانین کشور‌های ایران و عراق پایبند باشد و برای ورود به عراق، گذرنامه به همراه داشته باشد. این تذکرات نشان می‌دهد که نگاه ایشان به اربعین صرفاً معطوف به ابعاد ملکوتی، معنوی و عرفانی نیست، بلکه مسائل عینی، اجتماعی و اجرایی این حرکت عظیم را نیز مورد توجه قرار می‌دهند.

نقد علمی؛ لازمه فهم درست منظومه فکری رهبر شهید

وی با اشاره به خاطره‌ای از یکی از جلسات دانشجویان دانشگاه امام صادق (ع) ادامه داد: در جلسه‌ای که دانشجویان دانشگاه امام صادق (ع) خدمت رهبر شهید انقلاب رسیدند، یکی از دانشجویان پرسید اگر من پژوهش کنم و به این نتیجه برسم که رهبری در جایی اشتباه کرده‌اند، آیا می‌توانم این موضوع را مطرح کنم؟ ایشان از این پرسش استقبال نکردند، اما در پاسخ تأکید کردند که وظیفه تو این است که چنین پژوهشی را انجام دهی؛ البته اگر به چنین نتیجه‌ای رسیدی، مهم این است که بدانی چگونه آن را منتقل و چگونه بیان کنی.

وی تصریح کرد: بنابراین، مسئله این نیست که جلوی تحقیق و نقد گرفته شود، بلکه باید پژوهش علمی انجام شود و اگر به نتیجه‌ای رسیدیم، آن را با روش درست، ادبیات مناسب و استدلال علمی مطرح کنیم.

اربعین؛ نیازمند پژوهش، نقد و آسیب‌شناسی

این پژوهشگر تاریخ در پایان خاطرنشان کرد: بنابراین، در کنار توجه به ظرفیت‌های معنوی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی اربعین، باید امکان پژوهش انتقادی و آسیب‌شناسانه درباره این پدیده نیز فراهم باشد. نگاه انتقادی به معنای نفی یا نادیده گرفتن ارزش‌های اربعین نیست، بلکه می‌تواند به شناخت بهتر ظرفیت‌ها، کاهش آسیب‌ها و تقویت این آیین کمک کند.

اصلاح امت و نجات انسان؛ هدف مشترک حکومت و شهادت

در جمع بندی این نشست، سلطانی احمدی با اشاره به نگاه رهبر شهید انقلاب به هدف قیام امام حسین (ع) اظهار داشت: ایشان معتقد بودند اگر امام حسین (ع) به حکومت می‌رسید، جامعه را اصلاح می‌کرد و اگر به شهادت می‌رسید، شهادت ایشان خود به اصلاح تاریخ می‌انجامید. بنابراین، از نگاه رهبر شهید انقلاب، میان حکومت و شهادت تعارضی وجود ندارد، بلکه هر دو در ذیل هدف اصلی قیام امام حسین (ع)، یعنی اصلاح امت و نجات انسان، قابل تفسیر هستند.

منابع مورد استناد رهبر شهید در تبیین اربعین

وی با اشاره به اهمیت بررسی منابع مورد استناد رهبر شهید انقلاب در تبیین اربعین حسینی افزود: یکی از نکات مهم در بررسی بیانات ایشان درباره اربعین حسینی، توجه به منابعی است که در سخنان خود به آنها ارجاع می‌دهند. بررسی منابع مورد استناد یک شخصیت می‌تواند در شناخت منظومه فکری او مؤثر باشد.

این تاریخ‌پژوه ادامه داد: در بررسی‌هایی که من انجام داده‌ام، نکته جالب این است که رهبر شهید انقلاب در تبیین اربعین حسینی، به منابع متعددی استناد کرده‌اند که عمده آنها شامل قرآن کریم، نهج‌البلاغه، تحف‌العقول، بحارالانوار، کامل‌الزیارات، لهوف، تاریخ طبری، تاریخ یعقوبی، احتجاج طبرسی و انساب‌الاشراف بلاذری و دیگر منابع معتبر و متقدم اسلامی و شیعی است.

سلطانی احمدی تصریح کرد: این موضوع نشان می‌دهد که مستند کردن مطالب برای ایشان جایگاه مهمی داشته است؛ به‌ویژه آنکه بسیاری از این مطالب در قالب سخنرانی و گفتار بیان شده‌اند و طبیعتاً در چنین قالبی، از یک سخنران انتظار نمی‌رود که همواره مطالب خود را به منابع مکتوب مستند کند. بنابراین، توجه ایشان به منابع و استناد به آنها، نشان‌دهنده اهمیت جایگاه مستندسازی در ذهن و منظومه فکری ایشان است.

ضرورت انجام پژوهش دانشگاهی نظام‌مند درباره اربعین

وی با تأکید بر ضرورت تکمیل مطالعات موجود درباره اربعین اظهار داشت: البته باید توجه داشت که بیانات رهبر شهید انقلاب درباره اربعین، طبیعتاً ماهیتی هنجاری، تربیتی و تبلیغی دارد. از این رو، امروز با یک خلأ اساسی مواجه هستیم و آن، نبود یک پژوهش نظام‌مند دانشگاهی درباره اربعین در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب است.

این پژوهشگر افزود: برای مثال، هنگامی که ایشان به الهی بودن پدیده اربعین یا اجتماعی و تمدنی بودن آن اشاره می‌کنند، برای اثبات ابعاد اجتماعی و تمدنی این پدیده، نیازمند داده‌های میدانی و پژوهش‌های آماری هستیم. در این زمینه باید پژوهش‌هایی از جنس مطالعات میدانی و آماری که برخی دانشگاه‌های آمریکایی با همکاری دانشگاه کوفه درباره پدیده اربعین انجام داده‌اند، مورد توجه قرار گیرد.

سلطانی احمدی خاطرنشان کرد: بنابراین، در کنار بررسی و تحلیل بیانات رهبر شهید انقلاب درباره اربعین، لازم است این دیدگاه‌ها در چارچوب پژوهش‌های دانشگاهی و با استفاده از داده‌های میدانی و مطالعات آماری نیز مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد.

ضرورت ایفای نقش نخبگان در تبیین اربعین

در ادامه جمع‌بندی موضوعات مطرح شده در این نشست محسن الویری، پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام، با اشاره به نکاتی که درباره نقش رسانه و مشارکت‌کنندگان در راهپیمایی اربعین مطرح شده بود، اظهار داشت: به نظر من، یکی از نکات مهمی که باید در پایان بر آن تأکید کنم، ضرورت توجه به نقش نخبگان، اعم از دانشگاهیان، حوزویان و هنرمندان، در کنار حضور توده‌های مردم است.

وی ادامه داد: اگر با هر معیار و منطقی به این حرکت‌های بزرگ اجتماعی نگاه کنیم، باید بپذیریم که مردم وظیفه خود را به‌خوبی انجام داده‌اند. در حماسه‌های بزرگ تاریخی نیز بار‌ها شاهد بوده‌ایم که مردم حتی جلوتر از نخبگان و بزرگان حرکت کرده‌اند. بنابراین، اکنون نوبت ماست که تکانی به خود بدهیم و دانشگاهیان، حوزویان و اصحاب فرهنگ و هنر در رشته‌های مختلف، مسئولیت خود را در قبال این پدیده بزرگ جدی‌تر دنبال کنند.

اربعین؛ رویدادی که نمی‌توان از کنار آن گذشت

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) با تأکید بر اینکه اربعین از جمله رویداد‌هایی است که نمی‌توان نسبت به آن بی‌تفاوت بود، افزود: برخی رویداد‌ها ممکن است اتفاق بیفتند و انسان بتواند از کنار آنها عبور کند و بگوید به من ارتباطی ندارد؛ اما برخی رویداد‌ها آن‌قدر بزرگ هستند که خودشان با انسان کار دارند و زندگی او را تحت تأثیر قرار می‌دهند. اربعین نیز از همین جنس است و حتی اگر بُعد آخرتی و معنوی آن را کنار بگذاریم، به عنوان انسانی که در این جامعه زندگی می‌کنیم و درد اجتماع داریم، باید نسبت به آن احساس مسئولیت کنیم.

وی تصریح کرد: به نظر می‌رسد از دانشگاهیان، حوزویان و پژوهشگران انتظار بیشتری وجود دارد. اگر در کنار سلطه رسانه‌ای که نمی‌توان آن را انکار کرد، مردم در شناخت و درک درست برخی از ابعاد این پدیده با کاستی مواجه هستند، باید خودمان را نیز مورد پرسش قرار دهیم. آیا ما به اندازه کافی از ظرفیت‌های علمی، پژوهشی، رسانه‌ای و هنری خود استفاده کرده‌ایم تا مردم را با این منبع بزرگ معنوی و اجتماعی آشنا کنیم و آگاهی لازم را به آنها منتقل کنیم؟

اربعین؛ نعمتی که باید قدر دانسته شود

الویری با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب درباره اربعین اظهار داشت: ایشان تأکید کرده‌اند که باید زمینه را برای همه کسانی که عاشق این حرکت هستند، فراهم کنیم و اگر حوادثی پیش می‌آید که می‌تواند مانع این حرکت شود، برای پیشگیری از تکرار آنها و جلوگیری از ایجاد مزاحمت برای زائران تلاش کنیم.

وی افزود: باید قدر این نعمت بزرگ را بدانیم. اربعین می‌تواند نعمتی پایدار برای ملت ایران و ملت عراق و مایه عزت، سربلندی و افتخار باشد. البته ممکن است در فضای رسانه‌ای تلاش شود این نورافکن قدرتمند دیده نشود یا حقیقت آن تحریف شود، اما اگر این حرکت با قدرت ادامه پیدا کند، حقیقت خود را نشان خواهد داد و نمی‌توان برای همیشه مانع دیده شدن آن شد.

مسئولیت نخبگان در برابر یک پدیده جهانی

پژوهشگر ارشد تاریخ اسلام ادامه داد: اگر مردم به این حرکت ادامه دهند، حقیقت اربعین خود را نشان خواهد داد؛ اما در کنار حرکت مردم، آنچه اهمیت دارد، نقش نخبگان است. کار علمی، پژوهشی، هنری، رسانه‌ای و هنجارساز، مسئولیتی است که بر عهده ماست و نباید از آن غفلت کنیم.

وی با اشاره به بازتاب جهانی راهپیمایی اربعین خاطرنشان کرد: رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۹۳ نیز به این موضوع اشاره کرده‌اند که وقتی میلیون‌ها انسان در اربعین حسینی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، این حرکت عظیم در جهان انعکاس پیدا می‌کند و حتی کسانی که مسائل اسلامی و تحولات منطقه را رصد می‌کنند، به این اجتماع بزرگ توجه نشان داده و آن را به عنوان یکی از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های جهان معرفی کرده‌اند.

قدردانی از ملت عراق؛ جلوه‌ای از همدلی و میزبانی

الویری در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش مردم عراق در برگزاری راهپیمایی اربعین اظهار داشت: در کنار همه مباحثی که درباره ظرفیت‌های اربعین مطرح شد، باید از ملت عزیز عراق نیز به‌طور ویژه قدردانی کرد. همدلی و محبت مردم عراق در میزبانی از زائران اربعین، جلوه‌ای کم‌نظیر از مهمان‌نوازی و مواسات است که باید مورد توجه قرار گیرد.

وی ادامه داد: رهبر شهید انقلاب نیز در موارد مختلف از ملت عراق به دلیل میزبانی و پذیرایی از این جمعیت عظیم تشکر کرده‌اند. اینکه مردم عراق بتوانند در مدت چند روز، پذیرای میلیون‌ها زائر از ایران و کشور‌های مختلف اسلامی و حتی از هند، اروپا، آمریکا و دیگر نقاط جهان باشند، اتفاقی فوق‌العاده مهم و درس‌آموز است.

استاد دانشگاه باقرالعلوم (ع) افزود: این حرکت عظیم، تنها متعلق به مردم یک کشور یا یک قوم نیست.

زائرانی از کشور‌های مختلف و حتی از نقاط دوردست جهان برای شرکت در این مراسم حضور پیدا می‌کنند و چند روز در مسیر پیاده‌روی گام برمی‌دارند و مردم عراق نیز با بزرگواری و محبت از آگاهن پذیرایی می‌کنند. به نظر من، این یک حرکت عظیم، پرمغز و شایسته توجه است و کسانی که توفیق حضور در آن را پیدا می‌کنند، باید این فرصت را مغتنم بشمارند.

انتهای خبر/265146/