اقتصاد دانش‌بنیان با سرمایه‌گذاری بر نخبگان محقق می‌شود/ حمایت از نخبگان باید به اثرگذاری منجر شود

در سال‌های اخیر، توجه به ظرفیت نخبگان، توسعه اقتصاد دانش‌بنیان و نقش دانشگاه‌ها در حل مسائل کشور، به یکی از مهم‌ترین محورهای سیاست‌گذاری علمی تبدیل شده است. رهبر شهید نیز همواره با نگاهی راهبردی به علم و فناوری، بر حمایت از نخبگان، تقویت شرکت‌های دانش‌بنیان و نقش‌آفرینی دانشگاه‌ها در پیشرفت کشور تأکید داشتند. خبرنگار آگاه در گفت‌وگو با حامد کاظم‌زاده خوئی، فعال رسانه و مدیرمسئول ماهنامه ندای قلم، ابعاد مختلف این نگاه، الزامات حفظ سرمایه‌های انسانی و نقش دانشگاه‌ها در تحقق توسعه علمی و اقتصادی کشور را بررسی کرده است.

رهبر شهید چه نگاهی به حوزه علم، فناوری و نخبگان داشتند؟

به باور من، نگاه رهبر شهید به علم، فناوری و نخبگان، نگاهی راهبردی و تمدن‌ساز بود. ایشان علم را نه یک موضوع صرفاً دانشگاهی، بلکه یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت ملی، استقلال کشور و پیشرفت همه‌جانبه می‌دانستند. در این نگاه، نخبگان نیز صرفاً افراد دارای رتبه علمی یا مدرک دانشگاهی نیستند؛ بلکه سرمایه‌های انسانی و صاحبان ایده‌ای هستند که می‌توانند مسائل کشور را شناسایی و برای آنها راه‌حل‌های بومی و دانش‌بنیان ارائه کنند.

این نگاه زمانی ارزشمندتر می‌شود که علم از فضای نظری و آزمایشگاهی عبور کرده و در خدمت حل مسائل واقعی جامعه قرار گیرد. بنابراین، حمایت از نخبگان باید به ایجاد فرصت برای نقش‌آفرینی آگاهن در اقتصاد، مدیریت، صنعت، فناوری و تصمیم‌سازی کشور منجر شود.

گفته می‌شود رهبر شهید شخصاً اخبار حوزه علم و فناوری را دنبال می‌کردند. این موضوع چه پیامی برای جامعه علمی کشور دارد؟

این موضوع حاوی یک پیام بسیار مهم است؛ اینکه علم و فناوری در نگاه عالی‌ترین سطح مدیریت کشور، یک موضوع فرعی و تزئینی نیست، بلکه در مرکز توجه و در متن برنامه پیشرفت کشور قرار دارد.

پیگیری مستقیم اخبار و دستاورد‌های علمی نشان می‌دهد که فعالیت یک پژوهشگر، یک استاد دانشگاه یا یک جوان نخبه می‌تواند در عالی‌ترین سطوح کشور دیده و دنبال شود. این امر برای جامعه علمی کشور، هم ایجاد انگیزه می‌کند و هم یک مسئولیت بزرگ به همراه دارد؛ مسئولیتی برای اینکه علم را به نیاز‌های واقعی کشور پیوند بزند و از ظرفیت دانش برای حل مشکلات مردم استفاده کند.

از نظر شما مهم‌ترین دستاورد رهبر شهید در حمایت از نخبگان چه بوده است؟

به نظر من، مهم‌ترین دستاورد، تقویت گفتمان اعتماد به توان داخلی و برجسته کردن نقش جوانان و نخبگان در آینده کشور بود. وقتی به یک نخبه گفته می‌شود که می‌تواند در ساخت آینده کشور نقش‌آفرین باشد، در واقع به او مسئولیت و هویت اجتماعی داده‌ایم.

البته حمایت از نخبگان نباید صرفاً در قالب تقدیر، اعطای تسهیلات یا برگزاری مراسم باقی بماند. حمایت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که نخبه بتواند ایده خود را به محصول، فناوری، کسب‌وکار و راه‌حل اجتماعی تبدیل کند و در فرآیند تصمیم‌سازی کشور نیز فرصت حضور داشته باشد.

دانشگاه‌ها چگونه می‌توانند مسیر و نگاه رهبر شهید را در حوزه علم و فناوری ادامه دهند؟

دانشگاه‌های ما باید بیش از گذشته از رویکرد آموزش‌محور صرف فاصله گرفته و به سمت دانشگاه‌های مسئله‌محور، کارآفرین و اثرگذار حرکت کنند.

امروز دانشگاه باید بداند شهر، صنعت، کشاورزی، محیط‌زیست، مدیریت منابع، فناوری اطلاعات و بسیاری از حوزه‌های دیگر با مسائل جدی مواجه هستند. دانشگاه باید برای این مسائل راه‌حل تولید کند.

تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت و دستگاه‌های اجرایی، حمایت از پژوهش‌های کاربردی، بازتعریف نقش پایان‌نامه‌ها، توسعه مراکز نوآوری و شرکت‌های دانش‌بنیان و فراهم کردن امکان حضور دانشجویان و نخبگان در پروژه‌های واقعی کشور، از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند این مسیر را ادامه دهد.

امروز مهم‌ترین نیاز نخبگان و پژوهشگران کشور چیست؟

به نظر من، مهم‌ترین نیاز نخبگان امروز، «اعتماد، فرصت و امکان اثرگذاری» است. نخبه‌ای که ایده دارد، باید امکان آزمودن آن را داشته باشد؛ پژوهشگری که مسئله‌ای را حل می‌کند، باید بتواند نتیجه پژوهش خود را به مرحله اجرا برساند و جوان متخصص باید احساس کند مسیر پیشرفت در کشور برای او باز است.

در کنار امکانات مالی و پژوهشی، شایسته‌سالاری، ثبات تصمیم‌گیری، حمایت از ایده‌های نو و ایجاد ارتباط میان نخبگان و ساختار‌های اجرایی کشور، از نیاز‌های جدی جامعه علمی است.

برای حفظ نخبگان و جلوگیری از مهاجرت آنها چه اقداماتی باید انجام شود؟

برای جلوگیری از مهاجرت نخبگان، باید به ریشه‌های این مسئله توجه کرد. نمی‌توان از یک جوان نخبه انتظار داشت صرفاً با انگیزه‌های عاطفی در کشور بماند، در حالی که فرصت رشد، امنیت شغلی، امکان فعالیت علمی و مسیر روشن پیشرفت برای او وجود ندارد.

مهم‌ترین راهکار، ایجاد یک محیط شایسته‌سالار، باثبات و امیدآفرین است؛ محیطی که در آن تخصص و توانایی افراد دیده شود و نخبه بتواند نتیجه تلاش و دانش خود را در زندگی شخصی و در آینده کشور مشاهده کند.

همچنین باید از نخبگان در مسیر تبدیل ایده به محصول، ایجاد کسب‌وکار و ورود به بازار حمایت کرد. بسیاری از نخبگان به دنبال ترک کشور نیستند؛ بلکه به دنبال فرصت هستند. اگر این فرصت در داخل کشور فراهم شود، می‌توان بخش قابل توجهی از مهاجرت نخبگان را مدیریت کرد.

نقش دانشگاه‌ها در تحقق پیشرفت علمی کشور را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

دانشگاه، مهم‌ترین زیرساخت تولید سرمایه انسانی و دانش در کشور است. اما دانشگاه موفق امروز، دانشگاهی نیست که فقط دانش تولید کند؛ دانشگاه موفق دانشگاهی است که دانش را به ارزش، فناوری و راه‌حل تبدیل کند.

پیشرفت علمی زمانی به پیشرفت ملی منجر می‌شود که دستاورد‌های دانشگاهی با صنعت، اقتصاد و زندگی مردم پیوند بخورد؛ بنابراین دانشگاه‌ها باید علاوه بر تولید علم، در تولید فناوری، تربیت نیروی ماهر، ایجاد کسب‌وکار و حل مسائل کشور نیز نقش فعال داشته باشند.

به نظر شما حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان چه تأثیری بر اقتصاد و اشتغال کشور دارد؟

شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند یکی از مهم‌ترین پیشران‌های اقتصاد آینده کشور باشند. این شرکت‌ها با تبدیل دانش و ایده به محصول، ارزش افزوده ایجاد می‌کنند و به جای اشتغال سنتی، زمینه ایجاد اشتغال تخصصی و پایدار را برای جوانان تحصیل‌کرده فراهم می‌سازند.

البته حمایت از این شرکت‌ها باید از حمایت‌های مقطعی و اداری فراتر رود. شرکت دانش‌بنیان برای رشد، علاوه بر تسهیلات، به بازار، مشتری، ثبات مقررات، حمایت از مالکیت فکری و امکان رقابت سالم نیاز دارد.

اگر زنجیره «دانش، ایده، فناوری، تولید و بازار» به‌درستی شکل بگیرد، شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند در کاهش وابستگی، افزایش بهره‌وری، ایجاد اشتغال و رشد اقتصادی کشور نقش بسیار مهمی ایفا کنند.

اگر بخواهید مهم‌ترین توصیه رهبر شهید به جامعه علمی کشور را در یک جمله بیان کنید، آن توصیه چه خواهد بود؟

به نظر من، این توصیه را می‌توان چنین بیان کرد؛ به توان علمی و انسانی ایران اعتماد کنید، علم را از مرز‌های دانشگاه به متن زندگی مردم و نیاز‌های کشور بیاورید و آینده ایران را با دانش، نوآوری و اتکا به توان جوانان بسازید.

در جمع‌بندی باید گفت که مهم‌ترین پیام این نگاه، توجه به سرمایه انسانی کشور است. توسعه پایدار بدون دانشگاه توانمند، پژوهشگر امیدوار، نخبه اثرگذار و پیوند واقعی میان علم و جامعه امکان‌پذیر نیست. امروز بیش از هر زمان دیگری به سیاست‌هایی نیاز داریم که نخبگان را نه فقط به‌عنوان دریافت‌کنندگان حمایت، بلکه به‌عنوان شرکای اصلی ساخت آینده کشور ببینند.

انتهای خبر/265269/